Ái kỷ trong văn học và điện ảnh

Bài này là phần 5 trong chuỗi về ái kỷ. Nếu muốn đi theo mạch nền tảng, nên đọc trước: Ái Kỷ Là Gì?, Đối Diện Với Ái Kỷ, Jung Và Ái Kỷ và Kohut Và Kernberg.

Văn học và điện ảnh không chẩn đoán người thật. Chúng phóng đại mô hình hành vi để ta nhìn rõ hơn cách ái kỷ vận hành trong hình ảnh, quyền lực, bí mật và sự thao túng.

Đọc nhân vật, không chẩn đoán con người

Bài này dùng “ái kỷ” như một lăng kính biểu tượng. Mục đích không phải chụp nhãn nhân vật hay người thật, mà là nhìn thấy những mô thức lặp lại:

cần được ngưỡng mộ
sợ bị lật mặt
dùng hình ảnh thay cho sự thật
biến người khác thành công cụ
kiểm soát thực tại để giữ quyền lực

Gatsby: ái kỷ của ảo ảnh

Jay Gatsby là hình ảnh đẹp của giấc mơ tự tái tạo. Nhưng nếu nhìn kỹ, anh không chỉ yêu Daisy. Anh yêu hình ảnh về Daisy, và sâu hơn là hình ảnh về bản thân khi chạm được vào giấc mơ đó.

Đây là ái kỷ của ảo mộng:

không chịu nổi thực tại tầm thường
sống bằng một câu chuyện lớn về chính mình
biến tình yêu thành tấm gương phản chiếu

Tom Buchanan: ái kỷ của đặc quyền

Tom không cần xây một huyền thoại mới. Anh sinh ra trong quyền lực, tiền bạc và địa vị. Vì vậy ái kỷ của Tom lạnh hơn:

tôi vốn ở trên người khác
luật không áp dụng cho tôi
sự chịu đựng của người khác là chuyện nhỏ

Đây là kiểu ái kỷ rất dễ sống chung với hệ thống quyền lực.

Uriah Heep: ái kỷ đội lốt khiêm nhường

Uriah Heep là mẫu rất quan trọng vì nó phá vỡ định kiến rằng ái kỷ lúc nào cũng ồn ào.

Anh ta cúi đầu, nói năng khiêm nhường, tỏ ra biết ơn, nhưng bên trong là tham vọng kiểm soát và leo lên.

Điểm đáng chú ý:

khiêm nhường là chiến thuật
tự hạ thấp là cách tạo lợi thế
phục tùng là con đường đến quyền lực

Lão Râu Xanh: ái kỷ của sở hữu và bí mật

Lão Râu Xanh là hình tượng về người xem người khác như tài sản và dùng bí mật để giữ quyền.

Ở đây, ái kỷ không chỉ là cái tôi phồng to. Nó là:

sở hữu
cấm đoán
kiểm soát
trừng phạt khi bị thách thức

Khi người khác không được biết sự thật, họ cũng không được tự do.

Hannibal Lecter: trí tuệ không có lòng trắc ẩn

Hannibal Lecter là trường hợp cần đọc thận trọng. Ông không phải ví dụ ái kỷ “thông thường”, nhưng rất hữu ích để thấy cái tôi trí tuệ có thể trở thành ngai vàng nếu tách khỏi lòng trắc ẩn.

Điểm khiến nhân vật này ám ảnh là:

trí tuệ được dùng để thống trị
thẩm mỹ được dùng để che bạo lực
sự tinh tế không đi cùng đạo đức

The Matrix: ái kỷ của hệ thống

The Matrix cho thấy ái kỷ không chỉ là chuyện cá nhân. Nó có thể là một hệ thống cần ta nhìn thực tại theo cách nó muốn.

Ba lớp rất rõ ở đây:

kiểm soát nhận thức
kiểm soát hình ảnh
kiểm soát câu chuyện về bản thân và thế giới

Nếu ái kỷ cá nhân là “anh phải nhìn tôi theo cách tôi muốn”, thì ái kỷ hệ thống là “mọi người phải nhìn thực tại theo cách hệ thống muốn”.

Cô hầu gái: căn nhà hoàn hảo và quyền lực sau cửa đóng

Trong kiểu chuyện như Cô hầu gái, ái kỷ nằm trong lớp vỏ rất bóng bẩy:

gia đình hoàn hảo
không gian đẹp
phép lịch sự
hình ảnh ổn định

Nhưng bên trong là kiểm soát, bí mật và chiến thuật tâm lý. Đây là nơi ái kỷ gặp giai cấp, tiền bạc và quyền lực gia đình.

Điểm chung của tất cả các hình ảnh

Dù là Gatsby, Tom, Uriah Heep, Râu Xanh, Lecter, Matrix hay Cô hầu gái, ta đều thấy vài mô thức:

hình ảnh quan trọng hơn sự thật
người khác bị dùng như gương hoặc công cụ
sự thật bị che đi để giữ quyền
người đối diện dễ bị làm cho nghi ngờ chính mình

Vì sao ta bị cuốn hút?

Bởi vì những nhân vật này phóng đại chính thứ ta sợ hoặc thèm:

được nhìn thấy
được ngưỡng mộ
được đặc quyền
được kiểm soát
được vượt lên người khác

Nghệ thuật làm ta nhìn thấy các ham muốn đó mà không phải sống ngay trong hậu quả của chúng.

Bài học thực tế

Điều hữu ích nhất không phải là khoái cảm phân tích nhân vật. Nó là khả năng nhận ra sớm trong đời thật:

người này có đang dùng hình ảnh để thay cho sự thật không
họ có đang biến quan hệ thành công cụ không
họ có khiến mình phải nghi ngờ thực tại của chính mình không

Kết lại

Ái kỷ trong văn học và điện ảnh không cho ta một hồ sơ bệnh án. Nó cho ta một bộ gương.

Nhìn vào các nhân vật này, ta học được rằng ái kỷ có thể mang nhiều mặt nạ: hào nhoáng, khiêm nhường, trí tuệ, gia trưởng, hoặc cả một hệ thống được bọc bằng vẻ ngoài bình thường.