Thứ ta kiểm soát và không kiểm soát

Bạn đang trong phần 2 của Series bài viết về Khắc kỷ. Đây là chương 2 - nếu bạn muốn theo dõi từ đầu, hãy đọc chương 1: Chủ Nghĩa Khắc Kỷ Là Gì?.

Nhiều nỗi khổ không đến từ sự kiện, mà đến từ việc ta đòi kiểm soát thứ vốn không nằm trong tay mình.

Đường ranh quan trọng nhất

Epictetus mở đầu Enchiridion bằng một đường ranh rất dứt khoát: có những thứ thuộc quyền ta, và có những thứ không thuộc quyền ta.

Thuộc quyền ta là phán đoán, lựa chọn, ý định, ham muốn, phản ứng, giá trị mà ta theo đuổi. Không thuộc quyền ta là thân thể theo nghĩa tuyệt đối, tài sản, danh tiếng, chức vụ, ý kiến người khác, kết quả cuối cùng của một sự việc.

Nghe đơn giản, nhưng nếu áp vào đời sống thì nó cắt rất sâu. Ta không kiểm soát người khác nghĩ gì, nhưng kiểm soát được cách mình đáp lại. Ta không kiểm soát thị trường, nhưng kiểm soát được mức độ tham lam và kỷ luật tài chính. Ta không kiểm soát quá khứ, nhưng kiểm soát được việc có tiếp tục dùng quá khứ để tự đầu độc mình hay không.

Không kiểm soát không có nghĩa là mặc kệ

Một hiểu lầm phổ biến là: nếu thứ gì không kiểm soát được thì khỏi cần quan tâm. Đây không phải tinh thần Khắc kỷ.

Người Khắc kỷ vẫn làm việc, yêu thương, xây dựng, bảo vệ người thân, chăm sóc cơ thể và tham gia xã hội. Điểm khác biệt là họ không đặt phẩm giá nội tâm vào kết quả cuối cùng.

Bạn có thể chuẩn bị kỹ cho một buổi thuyết trình. Đó là phần thuộc quyền bạn. Nhưng người nghe có thích hay không, cấp trên có công nhận hay không, thị trường có phản ứng tốt hay không, đó không hoàn toàn thuộc quyền bạn.

Làm hết phần mình, nhưng không bán linh hồn cho kết quả. Đó là thái độ rất mạnh.

Vì sao ta thường khổ vì nhầm vùng kiểm soát?

Não người thích chắc chắn. Ta muốn người khác hiểu mình, muốn kế hoạch diễn ra đúng ý, muốn quá khứ khác đi, muốn tương lai bảo đảm. Nhưng đời sống không vận hành như một bảng điều khiển cá nhân.

Khi cố kiểm soát điều không thể kiểm soát, ta rơi vào ba trạng thái: lo âu, giận dữ và oán trách. Lo vì tương lai không chịu đứng yên. Giận vì người khác không diễn đúng vai ta viết. Oán vì quá khứ không chịu sửa lại theo mong muốn hiện tại.

Khắc kỷ không xóa bất định. Nó chỉ kéo năng lượng của ta về nơi có tác dụng.

Bài tập 2 cột

Một bài tập rất thực dụng là chia giấy thành hai cột.

Cột một: “Thuộc quyền tôi”. Cột hai: “Không thuộc quyền tôi”.

Ví dụ với chuyện bị chê: thuộc quyền tôi là đọc phản hồi, lọc phần đúng, sửa lỗi, giữ thái độ. Không thuộc quyền tôi là giọng điệu người chê, động cơ của họ, việc họ có thích tôi hay không.

Ví dụ với chuyện mất cơ hội: thuộc quyền tôi là chuẩn bị năng lực, giữ liên hệ, học từ thất bại. Không thuộc quyền tôi là quyết định cuối cùng, thiên vị của hệ thống, thời điểm thị trường.

Chỉ cần làm bài tập này đủ thường xuyên, đầu óc bớt rối đáng kể.

Tự do bắt đầu từ phản ứng

Theo Epictetus, một người có thể bị tước tài sản, địa vị, thậm chí thân thể, nhưng vẫn còn một vùng tự do cuối cùng: cách họ phán đoán và lựa chọn.

Đây không phải lời an ủi mềm yếu. Đây là một tuyên bố cứng. Nếu ta trao quyền quyết định trạng thái nội tâm cho mọi sự kiện bên ngoài, ta sẽ luôn bị kéo đi. Nếu lấy lại quyền đối với phản ứng, ta bắt đầu có tự do.

Tự do không phải muốn gì cũng được. Tự do là không bị mọi thứ bên ngoài bắt mình trở thành phiên bản thấp hơn của chính mình.