Albert Einstein - Những năm tháng đầu đời

Albert Einstein không đi vào thế giới như một đứa trẻ ồn ào hay dễ gây chú ý. Ngay từ đầu, ông đã mang trong mình một kiểu im lặng rất riêng. Cái im lặng đó không phải là trống rỗng, mà giống như một căn phòng đang đầy ắp câu hỏi chưa có lời đáp. Người ta thường nhớ đến Einstein như một bộ óc thay đổi cả vật lý hiện đại, nhưng nếu quay lại những năm đầu đời của ông, ta sẽ thấy một đứa trẻ chậm rãi, khó đoán, và có phần lạc nhịp với thế giới xung quanh.

Albert Einstein - Những năm tháng đầu đời

Albert Einstein sinh ngày 14 tháng 3 năm 1879 tại Ulm, một thành phố nhỏ ở Vương quốc Württemberg, khi đó thuộc Đế quốc Đức. Gia đình ông là người Do Thái trung lưu, không quá giàu nhưng cũng không thiếu thốn đến mức phải chật vật từng bữa. Cha ông, Hermann Einstein, làm trong lĩnh vực kỹ thuật và kinh doanh điện. Mẹ ông, Pauline, là người có học và yêu âm nhạc. Ngôi nhà nơi Einstein lớn lên không phải một nơi hào nhoáng, nhưng nó có thứ quan trọng hơn nhiều: sự hiện diện của tri thức, của thói quen suy nghĩ, và của một cảm thức âm thầm rằng cuộc sống không chỉ có những điều mắt thấy tai nghe.

Einstein đến với ngôn ngữ muộn hơn nhiều đứa trẻ khác. Có những ghi chép và lời kể sau này cho thấy người lớn từng lo ngại về khả năng nói của ông trong những năm đầu. Với một đứa trẻ khác, điều ấy có thể bị xem là dấu hiệu yếu kém. Nhưng với Einstein, sự chậm rãi đó dường như lại mở ra một khoảng lặng cần thiết để quan sát. Ông không chạy ào vào đời sống bằng lời nói. Ông đứng lại, nhìn, rồi mới bước vào theo cách của riêng mình.

Trong căn nhà ấy, một vật nhỏ bé đã để lại dấu ấn rất lớn: chiếc la bàn. Einstein kể rằng khi còn nhỏ, ông từng bị ám ảnh bởi việc kim la bàn luôn chỉ về một hướng, như thể trong không gian có một bàn tay vô hình đang điều khiển nó. Đối với người lớn, đó có thể chỉ là một món đồ bình thường. Nhưng đối với một đứa trẻ đang bắt đầu nhận thức về thế giới, đó là một cú chạm đầu tiên vào bí mật của tự nhiên. Làm sao một vật thể lại biết phải quay về đâu? Điều gì đang vận hành phía sau vẻ bề ngoài tĩnh lặng ấy? Từ khoảnh khắc đó, Einstein không còn chỉ nhìn thế giới như một chuỗi sự vật rời rạc nữa. Ông bắt đầu cảm thấy rằng đằng sau mọi thứ phải có một trật tự sâu hơn đang ẩn mình.

Gia đình ông chuyển đến Munich khi Einstein còn nhỏ. Ở đó, ông được sống trong một môi trường kỷ luật hơn, có phần cứng cáp hơn, nhưng cũng dễ làm một đứa trẻ nhạy cảm cảm thấy bị siết chặt. Những năm đầu ở trường không phải quãng đời rực rỡ nhất của Einstein. Ông không nổi bật theo kiểu học sinh được thầy cô tung hô. Ngược lại, ở ông có một sự lặng lẽ, đôi khi đến mức khiến người khác hiểu lầm là chậm chạp. Nhưng chính những gì người khác thấy như thiếu sót lại là nơi ông cất giấu một đời sống nội tâm rất mạnh. Khi bên ngoài không quá ồn ào, thế giới bên trong lại càng có điều kiện để mở rộng.

Einstein không phải kiểu trẻ con chấp nhận mọi thứ chỉ vì người lớn nói vậy. Ông có một thói quen rất đặc biệt: không tin ngay vào cái đang được trình bày trước mắt. Nếu một điều gì đó khiến ông băn khoăn, ông sẽ nhìn nó đủ lâu để biết có gì đó chưa ổn, rồi tiếp tục hỏi ngược lại bản chất của nó. Chính điều này làm ông trở nên khó đoán trong mắt nhiều người. Ông không dễ hòa tan vào đám đông, không thích những quy ước chỉ vì chúng là quy ước, và cũng không vội tôn thờ sự chắc chắn của người lớn.

Trong những năm tháng đó, gia đình Einstein dần chuyển từ một bối cảnh ổn định sang những thay đổi phức tạp hơn. Cha ông gặp khó khăn trong công việc, và nếp sống của gia đình không còn giữ được cảm giác yên ổn như trước. Những biến động ấy không chỉ là chuyện kinh tế. Với một đứa trẻ đang lớn lên, mỗi thay đổi trong gia đình đều âm thầm dạy nó về sự mong manh của đời sống. Einstein lớn lên trong cảm giác rằng thế giới có thể thay đổi mà không báo trước, rằng điều tưởng như vững chắc hôm nay ngày mai đã có thể lệch đi. Có lẽ chính vì thế, sau này ông mới bị cuốn hút bởi những quy luật bất biến phía sau cái tưởng như hỗn loạn của vũ trụ.

Mẹ ông, Pauline, là người âm nhạc và có tính cách mạnh hơn vẻ ngoài hiền hậu của mình. Bà không chỉ nuôi dưỡng con bằng sự chăm sóc thường ngày, mà còn bằng một tinh thần sống rất thực tế. Người ta thường nói thiên tài là một cá thể tự sinh ra từ cô độc. Điều đó chỉ đúng một nửa. Trong trường hợp Einstein, ông không lớn lên một mình. Ông lớn lên trong một gia đình có những va chạm, những kỳ vọng, những sự bền bỉ thầm lặng và cả những căng thẳng mà mọi đứa trẻ đều cảm nhận được dù không gọi tên ra. Chính những thứ ấy tạo nên lớp đất đầu tiên để một trí tuệ khác thường nảy mầm.

Nếu nhìn bằng con mắt hời hợt, tuổi thơ của Einstein không có vẻ gì là huyền thoại. Không có lâu đài, không có phép màu, cũng không có dấu hiệu rằng cả nhân loại rồi sẽ nhắc đến cái tên ông sau này. Chỉ có một đứa trẻ thích quan sát, thích tự hỏi, và thường ở lại lâu hơn người khác trong vùng mơ hồ giữa cái chưa biết và cái đã biết. Nhưng chính vùng mơ hồ đó mới là nơi những bộ óc lớn thường bắt đầu hình thành. Điều quan trọng không phải là Einstein đã biết mọi thứ từ sớm, mà là ông không bằng lòng với những câu trả lời quá dễ dàng.

Có thể nói, những năm đầu đời của Einstein không tạo ra một thiên tài theo kiểu ồn ào. Chúng âm thầm uốn nắn ông theo một cách bền hơn: cho ông sự kiên nhẫn, nỗi hoài nghi, thói quen nhìn sâu vào hiện tượng, và một cảm giác rằng thực tại luôn còn một lớp ẩn phía dưới. Từ đây trở đi, cậu bé lặng lẽ ấy sẽ không còn chỉ là một đứa trẻ ở Ulm hay Munich nữa. Ông đang dần trở thành một con người mà cả thế kỷ sau này phải học cách đọc lại.