Bạn bè, chiến tranh và những năm cuối

Bạn đang đọc chương 17 của series Cuộc đời Thomas Edison. Sau những thất bại công nghiệp, Edison bước vào tuổi già nhưng không thật sự rời khỏi công việc.

Một biểu tượng già đi cùng thế kỷ mới

Đầu thế kỷ 20, Edison không còn là chàng trai điện báo hay phù thủy Menlo Park. Ông đã là biểu tượng quốc gia.

Nhưng thế giới quanh ông thay đổi rất nhanh. Điện lực mở rộng. Ô tô nổi lên. Điện ảnh phát triển vượt xa các thiết bị ban đầu. Radio, công nghiệp hóa và chiến tranh hiện đại làm thế kỷ mới khác hẳn thế giới Edison sinh ra.

Edison già đi trong chính thời đại mà ông góp phần tạo ra.

Điều đáng chú ý là ông không biến mất khỏi đời sống công nghệ. Ông vẫn nghiên cứu, vẫn tham gia các dự án, vẫn được báo chí quan tâm và vẫn có quan hệ với những nhân vật công nghiệp lớn.

Henry Ford, Harvey Firestone và những chuyến đi

Trong những năm cuối đời, Edison có mối quan hệ thân thiết với Henry Ford và Harvey Firestone. Ba người đại diện cho một phần tinh thần công nghiệp Mỹ: phát minh, ô tô, lốp xe, sản xuất hàng loạt và vật liệu.

Họ cùng có những chuyến đi nghỉ nổi tiếng, thường được gọi là các chuyến camping của nhóm “Vagabonds”. Dù mang vẻ thư giãn, các chuyến đi ấy cũng là nơi giao lưu của những người đang định hình công nghiệp Mỹ.

Ford đặc biệt ngưỡng mộ Edison. Lúc còn trẻ, Ford từng được Edison khích lệ trong hướng phát triển động cơ xăng. Về sau, Ford giữ tình cảm sâu sắc với Edison và góp phần bảo tồn di sản của ông.

Tình bạn này cho thấy Edison không chỉ thuộc về thế kỷ 19. Ông nối sang thế kỷ 20 qua những người như Ford.

Chiến tranh và nghiên cứu phục vụ quốc gia

Trong Thế chiến I, Edison tham gia Naval Consulting Board, một tổ chức tư vấn kỹ thuật cho Hải quân Hoa Kỳ. Đây là giai đoạn khoa học, công nghiệp và quân sự ngày càng gắn chặt với nhau.

Edison nghiên cứu nhiều vấn đề phục vụ chiến tranh, từ thiết bị phòng thủ đến vật liệu và hóa chất. Không phải mọi đề xuất đều trở thành thành công lớn, nhưng vai trò của ông cho thấy nhà phát minh công nghiệp đã trở thành tài sản chiến lược của quốc gia.

Chiến tranh hiện đại cần phòng thí nghiệm. Edison, người đã xây dựng mô hình phòng thí nghiệm công nghiệp từ Menlo Park và West Orange, là một nhân vật tự nhiên trong môi trường đó.

Cao su nội địa và nỗi lo phụ thuộc nguồn cung

Một trong những dự án cuối đời đáng chú ý của Edison là tìm nguồn cao su tự nhiên nội địa cho Hoa Kỳ. Cùng Ford và Firestone, ông quan tâm đến việc giảm phụ thuộc vào nguồn cung cao su nước ngoài.

Đây là vấn đề vừa khoa học, vừa công nghiệp, vừa địa chính trị. Ô tô cần lốp. Lốp cần cao su. Nếu nguồn cung bị gián đoạn, cả ngành công nghiệp bị ảnh hưởng.

Edison nghiên cứu nhiều loài cây có khả năng cung cấp latex. Dù dự án không tạo ra cuộc cách mạng như mong muốn, nó cho thấy tư duy của Edison cuối đời vẫn rất hệ thống: vật liệu, nguồn cung, công nghiệp, quốc gia và tương lai đều liên kết với nhau.

Sức khỏe suy giảm nhưng thói quen làm việc còn đó

Tuổi già không tha Edison. Sức khỏe ông suy giảm, đặc biệt trong những năm cuối. Nhưng thói quen làm việc, tò mò và can dự vào vấn đề kỹ thuật vẫn còn.

Có điều, Edison cuối đời không còn là người có thể tự mình lao vào mọi dự án với sức mạnh như trước. Ông trở thành một biểu tượng sống, một người già được tôn trọng, một ký ức đang bước đi của thời đại phát minh.

Điều này có chút buồn.

Người từng làm thế giới nghe lại tiếng nói, nhìn thấy hình ảnh chuyển động và thắp sáng đô thị, cuối cùng cũng phải đối diện với giới hạn cơ thể như mọi người.

Trước chương cuối

Những năm cuối của Edison không chỉ là đoạn kết. Chúng là thời gian di sản bắt đầu được đóng khung.

Khi một người còn sống mà đã trở thành huyền thoại, lịch sử bắt đầu chọn lọc hình ảnh của họ. Edison được tôn vinh, được báo chí nhắc đến, được bạn bè công nghiệp bảo vệ ký ức. Nhưng đồng thời, các tranh cãi, thất bại và mặt gai góc cũng chưa biến mất.

Chương cuối sẽ nhìn lại toàn bộ: cái chết của Edison, con số bằng sáng chế, mô hình phòng thí nghiệm công nghiệp, và sự thật phía sau huyền thoại ánh sáng.