Sống thuận theo tự nhiên

Bạn đang trong phần 4 của Series bài viết về Khắc kỷ. Đây là chương 4 - nếu bạn muốn theo dõi từ đầu, hãy đọc chương 1: Chủ Nghĩa Khắc Kỷ Là Gì?.

“Sống thuận theo tự nhiên” không phải là muốn gì làm nấy. Với Khắc kỷ, tự nhiên của con người là lý trí, đạo đức và đời sống chung.

Một câu nghe đơn giản nhưng rất dễ hiểu sai

Người Khắc kỷ thường nói mục tiêu đời sống là “sống thuận theo tự nhiên”. Nếu nghe vội, ta có thể tưởng đó là lời kêu gọi sống bản năng, rời thành phố, bỏ công việc, về rừng, hoặc làm bất cứ điều gì mình thấy “tự nhiên”.

Nhưng trong Stoicism, “tự nhiên” có nghĩa sâu hơn. Nó chỉ trật tự của vũ trụ và bản chất đặc thù của con người trong trật tự đó.

Một cái cây sống thuận tự nhiên bằng cách lớn lên theo bản chất của cây. Một con vật sống thuận tự nhiên bằng bản năng của loài nó. Con người sống thuận tự nhiên bằng phần khiến con người là con người: năng lực lý trí, lựa chọn đạo đức và khả năng sống cùng người khác.

Logos và trật tự

Người Khắc kỷ cổ đại tin rằng vũ trụ không phải một mớ hỗn loạn vô nghĩa. Nó vận hành theo một trật tự lý tính mà họ gọi là Logos. Con người, vì có lý trí, có thể nhận ra phần nào trật tự đó và điều chỉnh đời sống của mình cho phù hợp.

Trong ngôn ngữ hiện đại, ta không nhất thiết phải chấp nhận toàn bộ vũ trụ quan cổ đại này. Nhưng ý tưởng thực hành vẫn rất mạnh: đừng sống như thể cái tôi cá nhân là trung tâm vũ trụ.

Ta chỉ là một phần của mạng lưới lớn hơn: gia đình, cộng đồng, xã hội, tự nhiên, lịch sử. Sống khôn ngoan là biết vị trí của mình trong mạng lưới đó.

Tự nhiên không phải bản năng thô

Nếu “tự nhiên” chỉ là bản năng, thì nóng giận cũng tự nhiên, tham lam cũng tự nhiên, ghen tuông cũng tự nhiên. Nhưng Khắc kỷ không cho rằng cứ tự nhiên theo nghĩa bản năng là đúng.

Con người có bản năng, nhưng cũng có lý trí để xem xét bản năng. Ta có thể đói nhưng không cần cướp đồ ăn. Ta có thể giận nhưng không cần sỉ nhục người khác. Ta có thể sợ nhưng không cần phản bội điều đúng.

Sống thuận theo tự nhiên nghĩa là để phần lý trí dẫn dắt phần bốc đồng, không phải để phần bốc đồng giả danh tự nhiên.

Bản chất xã hội của con người

Một điểm quan trọng thường bị bỏ quên: người Khắc kỷ xem con người là sinh vật xã hội. Vì vậy, sống thuận tự nhiên không thể là sống ích kỷ.

Marcus Aurelius nhiều lần nhắc rằng con người sinh ra để hợp tác như tay, chân, mí mắt, hàm răng trên dưới. Khi ta hành động bất công, ta không chỉ làm hại người khác mà còn đi ngược bản chất xã hội của chính mình.

Một người Khắc kỷ đúng nghĩa không phải người chỉ lo giữ bình thản cho riêng mình. Họ phải sống có trách nhiệm với người khác.

Ứng dụng trong đời thường

Khi gặp một vấn đề, hãy hỏi:

• Phản ứng này có phù hợp với lý trí không?
• Nó có tôn trọng người khác không?
• Nó có làm mình trở thành người tốt hơn không?
• Nó có đặt cái tôi nhất thời cao hơn điều đúng không?

Nếu câu trả lời là không, phản ứng đó có thể “tự nhiên” theo nghĩa bản năng, nhưng không thuận theo tự nhiên theo nghĩa Khắc kỷ.

Sống thuận theo tự nhiên là sống đúng tầng cao hơn của con người, không phải tầng thấp nhất.

Nguồn tham khảo

• Stanford Encyclopedia of Philosophy: Stoicism
• Marcus Aurelius: Meditations - Project Gutenberg