Tiền bạc, danh vọng và sức khỏe

Bạn đang trong phần 5 của Series bài viết về Khắc kỷ. Đây là chương 5 - nếu bạn muốn theo dõi từ đầu, hãy đọc chương 1: Chủ Nghĩa Khắc Kỷ Là Gì?.

Khắc kỷ không bảo tiền bạc vô nghĩa. Nó chỉ bảo đừng nhầm tiền bạc với giá trị của linh hồn.

Ngoại vật là gì?

Trong Khắc kỷ, ngoại vật là những thứ nằm ngoài phẩm chất đạo đức của ta: tiền bạc, danh tiếng, sức khỏe, sắc đẹp, chức vụ, tài sản, tuổi thọ, sự công nhận.

Người Khắc kỷ gọi chúng là những thứ “không quyết định” theo nghĩa tối hậu. Cách nói này dễ gây hiểu lầm. Nó không có nghĩa là tiền bạc hay sức khỏe không quan trọng. Nó có nghĩa là chúng không tự động làm một người trở nên tốt hay xấu.

Tiền có thể giúp ta chăm sóc gia đình, học tập, làm việc tốt. Nhưng tiền cũng có thể nuôi tham vọng bẩn. Sức khỏe giúp ta sống thuận lợi hơn, nhưng một người khỏe mạnh vẫn có thể hèn hạ. Danh tiếng có thể phản ánh đóng góp thật, nhưng cũng có thể là sản phẩm của ảo thuật truyền thông.

Preferred indifferents: thứ nên chọn nhưng không nên thờ

Khắc kỷ không cực đoan đến mức bảo ta phải ghét mọi thứ dễ chịu. Họ phân biệt giữa những ngoại vật “được ưa thích” và “không được ưa thích”.

Sức khỏe thường đáng chọn hơn bệnh tật. Có tiền vừa đủ thường đáng chọn hơn nghèo đói. Được tin tưởng thường đáng chọn hơn bị khinh miệt. Nhưng đáng chọn không có nghĩa là tuyệt đối.

Nếu để giữ danh tiếng mà phải nói dối, danh tiếng đó không đáng. Nếu để kiếm tiền mà phải bán nhân cách, tiền đó quá đắt. Nếu để giữ an toàn mà phản bội người vô tội, an toàn đó không còn sạch.

Vì sao ta dễ bị ngoại vật thống trị?

Ngoại vật dễ đo. Tiền có con số. Danh tiếng có lượt theo dõi. Chức vụ có danh thiếp. Nhà cửa, xe cộ, bằng cấp, ngoại hình đều có thể đem ra so sánh.

Đức hạnh thì khó khoe hơn. Sự công chính không hiện lên thành biểu đồ. Tiết độ không có bảng xếp hạng. Trí tuệ thường im lặng. Can đảm nhiều khi chỉ người trong cuộc biết.

Vì vậy, xã hội thường đẩy ta về ngoại vật. Ta bắt đầu sống như thể giá trị của mình bằng tổng tài sản, thành tích, lời khen và ánh nhìn người khác.

Khắc kỷ kéo ta ngược lại: hãy dùng ngoại vật, nhưng đừng để ngoại vật dùng mình.

Mất mát là bài kiểm tra thật

Một người chỉ biết mình tự do đến đâu khi mất thứ mình bám víu.

Khi mất tiền, ta có mất luôn phẩm giá không? Khi bị chê, ta có mất luôn sự tự chủ không? Khi bệnh, ta có mất luôn khả năng sống tử tế không? Khi bị lãng quên, ta có trở nên cay độc không?

Khắc kỷ không làm mất mát bớt đau ngay lập tức. Nhưng nó chuẩn bị cho ta một nền móng: những gì ta có thể mất không phải toàn bộ con người ta.

Dùng ngoại vật như công cụ

Cách tốt nhất để sống với ngoại vật là xem chúng như công cụ được giao tạm.

Tiền là công cụ. Sức khỏe là công cụ. Vị trí xã hội là công cụ. Mạng lưới quan hệ là công cụ. Công cụ tốt thì nên biết dùng, nên bảo vệ, nên phát triển. Nhưng công cụ không phải chủ nhân.

Khi công cụ biến thành chủ nhân, ta bắt đầu sợ mất nó hơn sợ đánh mất chính mình.