Socrates - Nghệ thuật sống bằng câu hỏi

Bạn đang trong phần 1 của series Study về Socrates. Đây là bài mở đầu nếu bạn muốn đi từ câu hỏi căn bản nhất: vì sao một người gần như không để lại tác phẩm viết tay nào lại có thể trở thành một trong những cái tên quan trọng nhất của triết học phương Tây?

Socrates không bắt đầu bằng việc đưa cho người khác một hệ thống hoàn chỉnh. Ông bắt đầu bằng một câu hỏi đủ sắc để người đối diện không thể tiếp tục sống với sự chắc chắn cũ.

Socrates là ai?

Socrates sống ở Athens vào thế kỷ 5 trước Công nguyên, trong một thời kỳ thành bang này vừa rực rỡ vừa bất ổn. Athens có dân chủ, kịch nghệ, tranh luận công khai, chiến tranh, tham vọng và cả nỗi sợ. Đó là một thành phố thích nói, thích thuyết phục, thích thắng trong các cuộc tranh luận. Chính trong bầu không khí ấy, Socrates xuất hiện như một người rất khó chịu theo nghĩa tích cực nhất của từ này.

Ông không tự giới thiệu mình như một nhà hiền triết nắm hết chân lý. Trái lại, điều làm Socrates trở nên đặc biệt là ông liên tục đặt mình vào vị trí người chưa biết. Nhưng đó không phải sự khiêm tốn trang trí. Đó là một phương pháp. Khi nói mình không biết, ông mở ra một khoảng trống để câu hỏi thật sự bắt đầu. Và khi câu hỏi bắt đầu, những câu trả lời quá dễ dàng của người khác thường nhanh chóng lộ ra điểm yếu.

Socrates không viết sách. Những gì ta biết về ông chủ yếu đến từ Plato, Xenophon, Aristophanes và một vài nguồn cổ khác. Điều này khiến Socrates vừa gần vừa xa. Gần, vì hình ảnh ông hiện lên rất sống động qua các cuộc đối thoại. Xa, vì ta luôn phải đọc ông qua lời kể của người khác. Nhưng có lẽ điều đó cũng phù hợp với chính tinh thần Socrates: triết học không nằm yên trên trang giấy, mà xảy ra trong đối thoại, trong va chạm, trong khoảnh khắc một người buộc phải tự hỏi lại đời mình.

Triết học như một cách sống

Với Socrates, triết học không phải một môn học để trang trí trí tuệ. Nó là một cách sống. Một con người không thể chỉ học vài khái niệm rồi tự nhận mình đã hiểu đời. Người đó phải thử xem mình đang sống dựa trên những niềm tin nào, có thật sự hiểu điều mình nói không, và có dám sửa mình khi phát hiện mình sai không.

Đây là điểm làm Socrates khác với nhiều người thích tranh luận. Ông không hỏi để thắng. Ông hỏi để bóc đi lớp tự tin giả. Khi một người nói mình biết công lý là gì, Socrates hỏi tiếp. Khi người đó đưa ra một định nghĩa, ông kiểm tra bằng ví dụ. Khi ví dụ không khớp, ông kéo người đó quay lại. Cứ như vậy, cuộc đối thoại không còn là màn trình diễn tri thức, mà thành một quá trình thanh lọc.

Điều này không dễ chịu. Không ai thích bị chỉ ra rằng mình chưa thật sự hiểu điều mình vẫn nói hằng ngày. Nhưng với Socrates, chính sự khó chịu ấy là khởi đầu của học tập. Một người chỉ bắt đầu học thật sự khi nhận ra mình không chắc như mình tưởng. Sự bối rối, nếu được giữ đúng cách, có thể trở thành cánh cửa của trí tuệ.

Câu hỏi làm lung lay sự chắc chắn

Athens thời Socrates có nhiều người giỏi nói. Các nhà hùng biện có thể dạy người khác cách thuyết phục đám đông, cách thắng kiện, cách làm cho lập luận nghe có vẻ mạnh mẽ. Socrates đi theo hướng khác. Ông không quan tâm trước hết đến việc lời nói có thắng hay không. Ông quan tâm đến việc lời nói có đúng không, và người nói có thật sự hiểu điều mình đang nói không.

Đó là lý do các câu hỏi của Socrates thường nguy hiểm. Chúng không nguy hiểm vì ồn ào, mà vì chúng đánh thẳng vào nền móng của sự tự mãn. Một câu hỏi tốt có thể làm lộ ra rằng đằng sau những khẩu hiệu đẹp là sự lẫn lộn. Đằng sau những câu trả lời nhanh là sự thiếu suy xét. Đằng sau hình ảnh một người hiểu biết là một tâm trí chưa từng tự kiểm tra mình.

Socrates nhắc ta rằng không phải mọi sự chắc chắn đều là hiểu biết. Có những điều ta tin chỉ vì đã nghe quá nhiều lần. Có những điều ta nói chỉ vì chúng được xã hội khen là đúng. Có những điều ta bảo vệ không phải vì chúng hợp lý, mà vì chúng gắn với danh dự, thói quen hoặc nỗi sợ của ta. Một câu hỏi đúng lúc có thể làm tất cả những thứ ấy rung lên.

Vì sao Socrates vẫn còn quan trọng?

Socrates vẫn còn quan trọng vì con người hiện đại không thiếu thông tin, nhưng vẫn rất dễ thiếu tự xét mình. Ta có thể đọc nhiều, xem nhiều, tranh luận nhiều, nhưng vẫn không biết mình đang sống dựa trên giả định nào. Ta có thể có quan điểm về gần như mọi thứ, nhưng lại rất ít khi hỏi quan điểm ấy đến từ đâu, có đứng vững không, và nếu sai thì ta có đủ can đảm để thay đổi không.

Trong nghĩa đó, Socrates không chỉ thuộc về lịch sử triết học. Ông thuộc về bất kỳ ai muốn sống tỉnh táo hơn. Không phải tỉnh táo theo kiểu lúc nào cũng nghi ngờ tất cả, mà là biết rằng một đời sống không được kiểm tra sẽ rất dễ bị kéo đi bởi thói quen, đám đông và những câu trả lời có sẵn.

Series này sẽ đọc Socrates như một người thầy của câu hỏi. Không phải để biến ông thành tượng đài xa cách, mà để đưa phương pháp của ông trở lại đời sống: hỏi rõ hơn, nghĩ chậm hơn, nói ít chắc chắn hơn, và sống có trách nhiệm hơn với chính điều mình tin.

Socrates bắt đầu từ chỗ tưởng như rất nhỏ: một câu hỏi. Nhưng nếu câu hỏi ấy đủ thật, nó có thể làm thay đổi cả cách một người sống.