Socrates - Tôi biết rằng tôi không biết

Bạn đang trong phần 2 của series Study về Socrates. Nếu phần trước là cánh cửa đi vào nghệ thuật sống bằng câu hỏi, thì phần này chạm đến câu nói nổi tiếng nhất gắn với ông: tôi biết rằng tôi không biết.

Với Socrates, không biết không phải là thất bại. Không biết, nếu được nhìn thẳng, là nơi trí tuệ bắt đầu có cơ hội xuất hiện.

Một câu nói dễ bị hiểu sai

“Tôi biết rằng tôi không biết” nghe giống một câu khiêm tốn đẹp đẽ, dễ trích dẫn, dễ đặt lên hình nền. Nhưng nếu chỉ hiểu nó như một lời tự hạ mình lịch sự, ta sẽ bỏ lỡ gần như toàn bộ sức mạnh của Socrates.

Socrates không dùng câu ấy để tỏ ra mềm mỏng. Ông dùng nó như một lưỡi dao cắt vào sự tự mãn. Trong đời sống hằng ngày, con người thường nói như thể mình biết rất nhiều: biết công lý là gì, biết can đảm là gì, biết sống tốt là gì, biết người khác nên làm gì. Nhưng khi bị hỏi kỹ, nhiều niềm tin ấy bắt đầu lung lay. Chúng không phải hiểu biết được kiểm tra, mà chỉ là thói quen ngôn ngữ được lặp lại quá lâu.

Socrates nhìn thấy điều đó. Và ông làm một việc rất khác thường: thay vì bắt đầu bằng tuyên bố mình có chân lý, ông bắt đầu bằng việc thừa nhận giới hạn của mình. Nhưng chính vì biết mình chưa biết, ông có khả năng hỏi tiếp. Người tưởng mình đã biết thường dừng lại quá sớm. Người biết mình chưa biết mới còn lý do để đi xa hơn.

Lời sấm Delphi và nghịch lý của trí tuệ

Theo truyền thống kể lại, lời sấm Delphi từng nói rằng không ai khôn ngoan hơn Socrates. Đây là một câu gây bối rối. Socrates không thấy mình là người sở hữu tri thức lớn lao. Vậy lời sấm đó có nghĩa gì?

Thay vì nhận ngay danh hiệu ấy, Socrates đi tìm những người được xem là khôn ngoan: chính khách, thi sĩ, thợ thủ công, những người có địa vị hoặc có danh tiếng về hiểu biết. Ông hỏi họ. Ông để họ nói. Rồi ông tiếp tục hỏi cho đến khi thấy một điều lặp lại: nhiều người có vẻ biết, nhưng thật ra không hiểu rõ điều họ khẳng định. Họ có kỹ năng, có địa vị, có sự tự tin, nhưng sự tự tin ấy thường vượt xa hiểu biết thật.

Socrates nhận ra mình khác họ ở một điểm nhỏ nhưng quyết định. Ông không biết, nhưng ông không tưởng rằng mình biết. Chính khoảng cách ấy làm nên trí tuệ Socrates. Không phải trí tuệ của người có nhiều câu trả lời, mà là trí tuệ của người không tự lừa mình bằng câu trả lời chưa được kiểm tra.

Biết giới hạn của mình là một năng lực

Con người thường xem sự chắc chắn là sức mạnh. Ai nói nhanh, nói rõ, nói dứt khoát thường dễ được xem là hiểu biết. Nhưng Socrates buộc ta phải nghi ngờ điều đó. Có khi sự dứt khoát chỉ là vỏ bọc của sự nông. Có khi một người nói “tôi chưa biết” lại đang ở gần sự thật hơn người đưa ra câu trả lời quá sớm.

Biết giới hạn của mình không làm ta yếu đi. Nó làm ta chính xác hơn. Khi biết mình chưa hiểu, ta bắt đầu nghe tốt hơn. Khi biết định nghĩa của mình còn lỏng, ta bắt đầu nghĩ cẩn thận hơn. Khi biết niềm tin của mình có thể sai, ta bắt đầu bớt xem người khác như kẻ thù chỉ vì họ đặt câu hỏi.

Đây là điểm khiến Socrates còn rất hiện đại. Trong một thế giới ai cũng có thể phát biểu nhanh, phản ứng nhanh và chọn phe nhanh, khả năng nói “tôi chưa biết đủ” trở thành một dạng kỷ luật trí tuệ. Nó không phải sự do dự yếu ớt. Nó là cách chống lại sự cẩu thả của chính mình.

Từ không biết đến tự xét mình

Socrates không dừng lại ở việc tuyên bố không biết. Nếu chỉ dừng ở đó, triết học sẽ biến thành sự bất lực. Điều ông làm là biến cái không biết thành động lực tự xét mình. Tôi chưa biết, nên tôi phải hỏi. Tôi chưa hiểu, nên tôi phải kiểm tra. Tôi có thể sai, nên tôi phải đối thoại.

Tự xét mình ở đây không phải là tự trách móc. Nó là một hình thức chăm sóc linh hồn. Một người không kiểm tra đời sống của mình rất dễ sống bằng vay mượn: vay mượn quan điểm của đám đông, vay mượn thước đo của thời đại, vay mượn những từ lớn như công lý, đạo đức, thành công, hạnh phúc mà chưa từng hỏi chúng thật sự có nghĩa gì.

Socrates muốn con người thoát khỏi kiểu sống đó. Không phải bằng cách đưa cho họ một công thức đạo đức có sẵn, mà bằng cách buộc họ quay lại với chính mình. Bạn nói bạn muốn sống tốt. Nhưng sống tốt là gì? Bạn nói bạn muốn công bằng. Nhưng công bằng là gì? Bạn nói bạn biết điều đúng. Nhưng làm sao bạn biết?

Bài học của Socrates hôm nay

Câu nói “tôi biết rằng tôi không biết” vì thế không phải một câu để đọc cho hay. Nó là một bài tập. Mỗi khi ta quá chắc về một điều quan trọng, Socrates xuất hiện như một giọng nói khó chịu nhưng cần thiết: bạn có thật sự hiểu điều mình đang nói không?

Nếu trả lời trung thực, ta sẽ thường thấy mình chưa hiểu đủ. Điều đó không đáng xấu hổ. Đáng xấu hổ hơn là không hiểu nhưng vẫn sống như thể mình đã hiểu. Socrates không yêu cầu ta phải trở thành người biết hết. Ông chỉ yêu cầu ta thôi giả vờ.

Từ chỗ thôi giả vờ, triết học bắt đầu. Và từ chỗ triết học bắt đầu, một đời sống tỉnh táo hơn cũng có thể bắt đầu.