Socrates - Phương pháp đối thoại

Bạn đang trong phần 3 của series Study về Socrates. Sau khi hiểu vì sao “tôi biết rằng tôi không biết” là điểm khởi đầu của trí tuệ, ta đi vào công cụ quan trọng nhất của ông: đối thoại.

Socrates không đánh bại người khác bằng tiếng nói lớn hơn. Ông làm điều khó hơn: hỏi đến khi chính người đối diện tự nghe thấy vết nứt trong câu trả lời của mình.

Đối thoại không phải tranh cãi

Khi nghe đến đối thoại, ta dễ nghĩ đến hai người trao đổi quan điểm. Khi nghe đến tranh luận, ta thường nghĩ đến thắng thua. Nhưng phương pháp của Socrates không nằm gọn trong cả hai hình ảnh ấy. Ông không chỉ trò chuyện để chia sẻ ý kiến, cũng không tranh cãi để giành phần hơn. Ông dùng đối thoại như một cách kiểm tra linh hồn.

Điều Socrates quan tâm không phải là người đối diện có nói hay không. Ở Athens, nói hay là một kỹ năng rất được coi trọng. Nhiều người có thể đứng trước đám đông, dùng lời lẽ sắc bén, đưa ra ví dụ hợp tai và khiến người nghe gật đầu. Nhưng với Socrates, nói hay chưa đủ. Câu hỏi quan trọng hơn là: điều anh nói có đứng vững không?

Vì vậy, đối thoại Socrates thường bắt đầu rất bình thường. Ông hỏi một khái niệm quen thuộc: can đảm là gì, công lý là gì, đạo đức là gì, lòng mộ đạo là gì. Người đối diện thường trả lời khá tự tin. Nhưng rồi Socrates hỏi tiếp. Ông yêu cầu định nghĩa rõ hơn. Ông đưa ra trường hợp ngoại lệ. Ông chỉ ra mâu thuẫn giữa câu trả lời hiện tại và điều người kia đã thừa nhận trước đó.

Từng chút một, sự tự tin ban đầu bắt đầu giảm xuống. Không phải vì Socrates áp đặt một câu trả lời mới, mà vì câu trả lời cũ tự bộc lộ sự thiếu chặt chẽ.

Truy vấn định nghĩa

Một trong những thói quen quan trọng nhất của Socrates là truy vấn định nghĩa. Ông không để người khác dùng những từ lớn một cách quá dễ dàng. Nếu ai đó nói về công lý, ông hỏi công lý là gì. Nếu người đó nói can đảm là điều đáng quý, ông hỏi can đảm khác liều lĩnh ở đâu. Nếu người đó nói sống tốt là làm điều đúng, ông hỏi điều đúng được nhận ra bằng cách nào.

Đây là thao tác tưởng đơn giản nhưng cực kỳ mạnh. Bởi trong đời sống, rất nhiều tranh cãi xảy ra vì con người dùng cùng một từ nhưng hiểu khác nhau. Người ta tranh luận về tự do, đạo đức, thành công, hạnh phúc, công bằng, nhưng ít khi dừng lại đủ lâu để hỏi: ta đang dùng những chữ này với nghĩa nào?

Socrates buộc cuộc trò chuyện chậm lại. Ông không cho phép người đối diện trượt qua những điểm mơ hồ bằng sự lưu loát. Khi một khái niệm chưa rõ, mọi lập luận xây trên nó đều có nguy cơ lung lay. Muốn nghĩ tốt, trước hết phải làm sạch những từ mình dùng.

Đó là lý do phương pháp Socrates không bao giờ cũ. Nó đánh vào điểm yếu rất căn bản của tư duy con người: ta thường tưởng mình hiểu một điều chỉ vì ta có một từ quen thuộc để gọi nó.

Từ tự tin đến bối rối

Trong nhiều đối thoại của Plato, người đối diện Socrates bắt đầu bằng sự chắc chắn. Họ nghĩ mình biết. Họ nói như thể vấn đề không khó. Nhưng sau một chuỗi câu hỏi, họ rơi vào trạng thái bối rối. Người Hy Lạp gọi trạng thái ấy là aporia: một tình thế không còn lối đi rõ ràng.

Nghe qua, bối rối có vẻ như thất bại. Nhưng với Socrates, đó lại là bước tiến. Trước khi bối rối, người ta bị nhốt trong ảo tưởng hiểu biết. Sau khi bối rối, ít nhất họ đã biết rằng vấn đề khó hơn mình tưởng. Khoảnh khắc ấy không dễ chịu, nhưng nó trung thực hơn sự tự tin giả.

Socrates không xem triết học là việc nhồi thêm kiến thức vào một cái đầu đã đầy. Ông giống người dọn sạch chỗ trước khi xây. Những câu trả lời yếu cần được gỡ ra. Những định nghĩa mơ hồ cần được thử lại. Những niềm tin vay mượn cần bị đem ra ánh sáng. Chỉ khi đó, việc học mới có nền móng.

Điều này cũng giải thích vì sao nhiều người khó chịu với Socrates. Không ai thích bị đưa từ trạng thái tự tin sang bối rối, nhất là trước mặt người khác. Nhưng nếu mục tiêu là sống thật hơn, thì bối rối không phải kẻ thù. Nó là dấu hiệu cho thấy ta vừa chạm vào giới hạn thật của mình.

Không đưa đáp án quá sớm

Một điểm làm Socrates khác biệt là ông thường không vội đưa đáp án cuối cùng. Ông có thể hỏi rất sâu, làm tan rã nhiều câu trả lời yếu, nhưng rồi cuộc đối thoại vẫn kết thúc trong trạng thái chưa hoàn toàn khép lại. Với người quen học theo kiểu có đáp án cuối bài, điều này có thể gây khó chịu.

Nhưng chính ở đó có một bài học lớn. Socrates không muốn người khác phụ thuộc vào ông như một kho đáp án. Ông muốn người ta tự tham gia vào quá trình nghĩ. Nếu ông chỉ đưa kết luận, người nghe có thể ghi nhớ kết luận ấy mà không thay đổi gì trong cách sống. Nhưng nếu ông buộc họ tự trải qua sự lung lay, tự nhìn thấy mâu thuẫn, tự cảm thấy nhu cầu phải nghĩ lại, thì triết học mới chạm đến họ.

Phương pháp Socrates vì vậy không phải một mẹo để thắng tranh luận. Nó là một kỷ luật. Muốn dùng nó đúng, ta phải đủ kiên nhẫn để hỏi tiếp, đủ trung thực để nghe câu trả lời, và đủ can đảm để để chính mình cũng bị câu hỏi ấy tác động.

Học Socrates hôm nay

Trong đời sống hiện đại, phương pháp Socrates có thể bắt đầu từ những câu rất nhỏ. Khi ta nói “tôi muốn thành công”, hãy hỏi thành công là gì. Khi ta nói “người đó sai”, hãy hỏi sai ở đâu và theo tiêu chuẩn nào. Khi ta nói “tôi phải sống như thế này”, hãy hỏi ai đã đặt ra chữ “phải” ấy.

Những câu hỏi như vậy không làm đời sống dễ hơn ngay lập tức. Chúng có thể làm ta chậm lại. Chúng có thể làm ta bớt chắc chắn. Nhưng đổi lại, chúng giúp ta sống ít vay mượn hơn. Ta bắt đầu phân biệt giữa điều mình thật sự hiểu và điều mình chỉ lặp lại.

Socrates không để lại cho ta một bộ công thức để áp dụng máy móc. Ông để lại một thái độ: đừng sợ câu hỏi nếu điều ta tìm là sự thật. Một cuộc đời không bị hỏi đến tận gốc có thể trôi đi rất êm, nhưng chưa chắc đã là một cuộc đời tỉnh táo.