Đọc Jung như thế nào?

Bạn đang ở phần cuối của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã đi qua những suy tư cuối đời của Jung về cái ác, tôn giáo, xã hội hiện đại và trách nhiệm cá nhân. Bây giờ là lúc quay lại toàn bộ hành trình và hỏi: ta nên đọc Jung như thế nào để không bị lạc?

Đọc Jung tốt nhất không phải là học thuộc thuật ngữ. Đọc Jung tốt nhất là học cách nghiêm túc hơn với đời sống nội tâm của chính mình.

Đừng đọc Jung như sách dạy công thức

Memories, Dreams, Reflections không phải sách self-help.

Nó không cho ta mười bước để chữa lành, bảy bí quyết tìm bản thân, hay ba phương pháp thức tỉnh nhanh.

Đây là một cuốn hồi tưởng khó xếp loại: vừa là tự truyện, vừa là bản ghi giấc mơ, vừa là suy tư triết học, vừa là tài liệu tâm lý chiều sâu, vừa là lời chứng của một đời sống nội tâm rất mạnh.

Nếu đọc nó như sách công thức, ta sẽ thất vọng.

Jung không nói: hãy làm giống tôi.

Ông cho thấy: một con người có thể sống nghiêm túc với các hình ảnh bên trong mình đến mức nào.

Đó là khác biệt rất lớn.

Làm giống Jung có thể trở thành trò bắt chước nguy hiểm: mơ thấy gì cũng diễn giải quá tay, gặp biểu tượng nào cũng tưởng là mặc khải, gọi mọi cảm xúc là cổ mẫu, xem mọi khủng hoảng là “hành trình anh hùng”.

Học từ Jung thì khác.

Học từ Jung là biết rằng psyche sâu hơn cái tôi; giấc mơ đáng được lắng nghe; shadow cần được nhận diện; biểu tượng có sức mạnh; và không ai trưởng thành nếu chỉ sống bằng persona.

Jung không phải thánh nhân

Một điều cần nói rõ: không nên thần tượng hóa Jung.

Ông là một thiên tài, nhưng vẫn là con người.

Ông có giới hạn của thời đại, của văn hóa, của vị trí nam giới châu Âu, của ngôn ngữ học thuật, của những diễn giải đôi khi quá rộng và của một đời sống cá nhân không phải lúc nào cũng dễ đặt vào khuôn đạo đức đơn giản.

Nếu biến Jung thành thánh nhân, ta phản bội chính tinh thần Jungian.

Vì Jung dạy ta nhìn shadow, không phải che shadow bằng hào quang.

Đọc Jung trưởng thành là giữ được hai điều cùng lúc:

• công nhận chiều sâu và sức mạnh phi thường trong công trình của ông
• không biến ông thành người không thể bị chất vấn

Đây cũng là cách đọc mọi tác giả lớn.

Ta không cần phá tượng để chứng minh mình tỉnh táo.

Nhưng cũng không cần quỳ trước tượng để chứng minh mình kính trọng.

Chủ đề xuyên suốt: cái tôi không phải toàn bộ con người

Nếu phải rút toàn bộ series này thành một câu, có thể nói:

Cái tôi không phải toàn bộ con người.

Từ tuổi thơ của Jung, hai con người trong ông, câu hỏi về Chúa, nghề y, bệnh viện Burghölzli, Freud, khủng hoảng vô thức, Philemon, individuation, Bollingen Tower, các chuyến đi, linh ảnh, cái chết và suy tư cuối đời, mọi thứ đều quay quanh điểm đó.

Con người hiện đại thường đồng nhất mình với cái tôi có ý thức:

• tôi nghĩ
• tôi chọn
• tôi muốn
• tôi kiểm soát
• tôi xây dựng bản thân
• tôi quyết định đời mình

Jung không phủ nhận vai trò của cái tôi.

Không có ego vững, con người dễ tan vào vô thức, đám đông, xung năng hoặc ảo tưởng.

Nhưng Jung cũng nói: ego không phải vua tuyệt đối.

Bên dưới và xung quanh ego là một đời sống rộng hơn: vô thức cá nhân, vô thức tập thể, shadow, anima/animus, cổ mẫu, Self, biểu tượng, giấc mơ, thân thể, lịch sử gia đình, văn hóa và những lực ta không tự tạo ra.

Trưởng thành không phải là ego thống trị tất cả.

Trưởng thành là ego học cách quan hệ đúng với toàn thể ấy.

Vì sao Jung vẫn đáng đọc trong thời đại AI?

Ngày nay, con người có nhiều công cụ hơn bao giờ hết.

Ta có AI để viết, tìm kiếm, tổng hợp, tạo hình, lập kế hoạch, dự đoán, phân tích.

Ta có mạng xã hội để phóng chiếu bản thân liên tục.

Ta có dữ liệu để đo đủ thứ.

Ta có giải trí để né im lặng.

Ta có công nghệ để tăng tốc gần như mọi thao tác.

Nhưng các câu hỏi Jung đặt ra vẫn chưa biến mất:

Ta có biết mình đang phóng chiếu gì không?

Ta có nhận ra shadow của mình không?

Ta có phân biệt persona trên mạng với con người thật không?

Ta có biết giấc mơ, nỗi sợ, ham muốn và biểu tượng nào đang điều khiển mình không?

Ta có sống đời mình hay chỉ phản ứng theo thuật toán, đám đông và kỳ vọng xã hội?

Ta có còn quan hệ với cái thiêng, với chết chóc, với tự nhiên, với cộng đồng, với chiều sâu không?

Công nghệ có thể mở rộng năng lực của cái tôi.

Nhưng nếu cái tôi không hiểu chính mình, công nghệ chỉ khuếch đại sự vô thức.

Đó là lý do Jung vẫn cần thiết.

Cách đọc Jung thực tế hơn

Nếu muốn đọc Memories, Dreams, Reflections hoặc đọc Jung nói chung, có thể bắt đầu bằng vài nguyên tắc:

Đọc chậm.

Jung không hợp với kiểu lướt nhanh để lấy quote.

Ghi lại hình ảnh làm mình bị hút.

Đừng chỉ ghi khái niệm. Hãy để ý hình ảnh nào khiến mình khó quên: ngôi nhà, tháp đá, đứa trẻ, bóng tối, người thầy, nước, lửa, cái chết, giấc mơ, mandala.

Đừng diễn giải quá nhanh.

Một biểu tượng thường sâu hơn lời giải thích đầu tiên.

Liên hệ với đời mình, nhưng không ép mọi thứ vào đời mình.

Không phải hình ảnh nào của Jung cũng là hình ảnh của ta.

Giữ hoài nghi lành mạnh.

Hoài nghi không giết chiều sâu. Hoài nghi giúp chiều sâu không biến thành mê tín.

Và cuối cùng: đọc Jung phải đi kèm sống thật hơn.

Nếu đọc xong mà chỉ có thêm thuật ngữ, ta chưa đi xa.

Nếu đọc xong mà dám nhìn shadow của mình rõ hơn một chút, dám chịu trách nhiệm hơn một chút, dám lắng nghe nội tâm hơn một chút, thì Jung bắt đầu có tác dụng.

Series này để lại bản đồ gì?

Mười sáu bài trong series này có thể xem như một bản đồ nhập môn:

• bài 1 mở cánh cửa vào Memories, Dreams, Reflections
• bài 2 đến 4 nhìn vào tuổi thơ, hai con người và câu hỏi tôn giáo
• bài 5 đến 7 đi qua nghề y, Burghölzli và Freud
• bài 8 đến 10 bước vào vô thức, Philemon và individuation
• bài 11 đến 12 nói về Bollingen Tower và các chuyến đi
• bài 13 đến 15 nhìn vào linh ảnh, cái chết và suy tư cuối đời
• bài 16 khép lại bằng cách đọc Jung tỉnh táo

Đây không phải bản đồ đầy đủ của Jung.

Không bản đồ ngắn nào có thể đầy đủ.

Nhưng nó đủ để người đọc có một trục chính: Jung không chỉ là người tạo ra vài thuật ngữ nổi tiếng. Ông là người dành cả đời theo dõi cách linh hồn con người tự biểu hiện qua ký ức, giấc mơ, biểu tượng, khủng hoảng và hồi tưởng.

Lời kết: Đừng trở thành Jung thứ hai

Mục tiêu không phải trở thành Jung thứ hai.

Mục tiêu là trở thành chính mình một cách trung thực hơn.

Đây là điểm rất quan trọng.

Hành trình của Jung thuộc về Jung: gia đình ông, thời đại ông, giấc mơ ông, bệnh nhân của ông, khủng hoảng của ông, Philemon của ông, Bollingen của ông.

Ta không cần sao chép.

Ta cần hỏi: đâu là ký ức, giấc mơ và hồi tưởng của chính mình?

Đâu là shadow của mình?

Đâu là persona mình đang diễn quá lâu?

Đâu là tiếng gọi sâu hơn mà mình cứ trì hoãn?

Đâu là ngôi tháp Bollingen tượng trưng của đời mình: nơi mình có thể sống gần hơn với phần thật, chậm hơn, sâu hơn, ít giả hơn?

Đọc Jung, cuối cùng, không phải để rời khỏi đời sống.

Đọc Jung là để quay lại đời sống với đôi mắt khác.

Ít ngây thơ hơn.

Ít tự lừa hơn.

Ít bị đám đông kéo đi hơn.

Và có lẽ, khiêm tốn hơn trước bí ẩn rất lớn gọi là con người.