Individuation là gì?

Bạn đang trong phần 10 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về Philemon, người thầy nội tâm của Jung. Từ đó ta bước vào một khái niệm trung tâm của Jung: individuation.

Individuation không phải hành trình trở nên đặc biệt trong mắt người khác. Nó là hành trình trở nên toàn vẹn hơn trước chính mình, kể cả khi điều đó làm cái tôi bớt hào nhoáng và khó chịu hơn.

Đừng dịch individuation quá nhanh

Individuation thường được hiểu là “cá nhân hóa” hoặc “trở thành chính mình”.

Cách dịch này hữu ích, nhưng dễ gây hiểu sai.

Trong văn hóa hiện đại, “trở thành chính mình” hay bị hiểu thành:

• muốn gì làm nấy
• không cần quan tâm ai nghĩ gì
• sống theo cảm xúc cá nhân
• tách khỏi mọi quy chuẩn
• biến bản thân thành thương hiệu độc đáo

Jung không nói chuyện đó.

Individuation không làm ego to hơn.

Nó làm ego đúng vị trí hơn.

Ego vẫn cần thiết. Ta cần ý thức, lựa chọn, trách nhiệm, ranh giới và khả năng sống trong xã hội. Nhưng ego không phải toàn bộ con người. Khi ego tự xem mình là trung tâm tuyệt đối, con người mất liên hệ với những phần sâu hơn trong tâm lý.

Individuation là tiến trình khôi phục mối liên hệ đó.

Toàn vẹn không có nghĩa hoàn hảo

Một hiểu lầm lớn khác: individuation không phải trở thành phiên bản hoàn hảo.

Jung không nói rằng một người trưởng thành là người không còn mâu thuẫn, không còn shadow, không còn sợ hãi, không còn xung đột.

Ngược lại, người trưởng thành hơn là người có khả năng chịu được sự phức tạp của chính mình.

Họ biết mình có phần sáng.

Họ biết mình có phần tối.

Họ biết mình có persona cần thiết ngoài xã hội.

Họ cũng biết persona không phải con người thật trọn vẹn.

Họ biết trong mình có trẻ con, người già, kẻ sợ hãi, kẻ tham vọng, kẻ đạo đức giả, người sáng tạo, người bị thương, người quan sát.

Toàn vẹn không phải xóa hết các phần khó chịu.

Toàn vẹn là có đủ ý thức để không bị một phần duy nhất chiếm quyền.

Một người không biết shadow của mình sẽ bị shadow điều khiển.

Một người không biết persona của mình sẽ bị vai diễn nuốt mất.

Một người không biết nỗi sợ của mình sẽ gọi nỗi sợ đó là lý trí.

Một người không biết khát vọng quyền lực của mình sẽ gọi nó là chính nghĩa.

Individuation bắt đầu bằng việc nhìn thấy những điều đó.

Shadow là cửa đầu tiên

Không thể nói về individuation mà bỏ qua shadow.

Shadow là phần bị loại khỏi hình ảnh ta muốn có về mình. Nó có thể gồm sự ích kỷ, ganh tị, hèn nhát, giận dữ, dục vọng, tham vọng, yếu đuối, độc ác, nhưng cũng có thể gồm tài năng, bản năng sống, sức mạnh và sự thật bị gia đình hoặc xã hội cấm đoán.

Shadow không chỉ là “phần xấu”.

Nó là phần bị đẩy ra khỏi ý thức.

Vì vậy, đối diện shadow không phải là tự mắng mình.

Nó là học cách nhận lại những gì mình đã chối bỏ.

Nếu ta luôn nghĩ mình hiền, shadow có thể hiện ra như cơn giận bùng nổ.

Nếu ta luôn nghĩ mình lý trí, shadow có thể hiện ra như mê tín ngầm hoặc cảm xúc bị nén.

Nếu ta luôn nghĩ mình hy sinh, shadow có thể hiện ra như sự thao túng bằng đạo đức.

Nếu ta luôn nghĩ mình độc lập, shadow có thể hiện ra như nhu cầu được yêu nhưng không dám nhận.

Individuation không thể đi xa nếu không có bước này. Vì nếu shadow vẫn bị phủ nhận, mọi ý tưởng cao đẹp về Self, tâm linh hay trưởng thành đều có nguy cơ trở thành lớp sơn mới phủ lên vùng tối cũ.

Self không phải ego nâng cấp

Trong Jung, Self là một khái niệm khó.

Nó không phải “cái tôi tốt hơn”.

Nó cũng không phải bản ngã đẹp đẽ để đem ra khoe.

Self có thể hiểu như trung tâm sâu hơn của toàn bộ tâm lý, bao gồm cả ý thức và vô thức. Ego là trung tâm của ý thức. Self là trật tự rộng hơn mà ego cần học cách quan hệ.

Nếu ego là người cầm đèn đi trong một căn nhà tối, Self không phải cái đèn sáng hơn. Self giống toàn bộ cấu trúc căn nhà, gồm cả những phòng ego chưa từng bước vào.

Individuation là quá trình ego nhận ra nó không phải chủ toàn bộ căn nhà.

Nó vẫn cần cầm đèn.

Nhưng nó phải học cách lắng nghe tiếng vọng từ các phòng khác.

Đây là lý do giấc mơ, biểu tượng, đồng hiện, sáng tạo và khủng hoảng có vai trò lớn trong Jung. Chúng là những cách Self có thể làm ego chú ý tới điều nó chưa biết.

Individuation thường bắt đầu bằng khủng hoảng

Rất ít người bước vào individuation vì đời quá ổn.

Thông thường, nó bắt đầu khi persona không còn chịu nổi.

Một công việc từng cho ta danh tính bỗng trở nên rỗng.

Một mối quan hệ từng định nghĩa ta bỗng vỡ.

Một thành công từng được khao khát bỗng không đem lại ý nghĩa.

Một niềm tin cũ không còn sống.

Một giấc mơ lặp lại khiến ta không thể phớt lờ.

Một triệu chứng tâm lý buộc ta dừng lại.

Khủng hoảng làm ego mất quyền kiểm soát. Nhưng chính lúc đó, cơ hội xuất hiện: ta có thể xây lại một persona mới để tiếp tục trốn, hoặc bắt đầu hỏi sâu hơn.

Tôi đang sống theo vai nào?

Tôi đang phản bội phần nào trong mình?

Tôi sợ điều gì nếu sống thật hơn?

Tôi đang gọi cái gì là bổn phận trong khi nó chỉ là nỗi sợ?

Tôi đang gọi cái gì là tự do trong khi nó chỉ là né tránh trách nhiệm?

Những câu hỏi đó không dễ chịu, nhưng chúng là cửa vào individuation.

Không thể individuation một mình hoàn toàn

Individuation là hành trình cá nhân, nhưng không phải hành trình cô lập.

Một người cần quan hệ.

Họ cần người khác phản chiếu shadow.

Họ cần đời sống thực để kiểm nghiệm các hình ảnh nội tâm.

Họ cần công việc, gia đình, cộng đồng, tình yêu, trách nhiệm, giới hạn.

Nếu chỉ ở trong thế giới biểu tượng, individuation có thể biến thành tự mê hoặc.

Nếu chỉ ở ngoài đời sống xã hội, con người có thể bị persona nuốt mất.

Jung luôn giữ căng thẳng giữa hai phía: chiều sâu nội tâm và đời sống cụ thể.

Một giấc mơ có thể chỉ ra điều quan trọng, nhưng ta vẫn phải sống ngày mai.

Một biểu tượng có thể lay động, nhưng ta vẫn phải trả lời email, chăm sóc người thân, làm việc, xin lỗi, sửa sai.

Individuation không đưa con người ra khỏi đời sống.

Nó đưa con người trở lại đời sống với ít ảo tưởng hơn.

Vì sao khái niệm này quan trọng hôm nay?

Thời đại này rất dễ nhầm cá tính với cá nhân hóa.

Ta có thể có gu riêng, ảnh đại diện riêng, quan điểm riêng, playlist riêng, thuật toán riêng, nhưng vẫn sống như bản sao của nỗi sợ tập thể.

Ta có thể nói “tôi là chính tôi” nhưng thật ra đang diễn vai mà thị trường thưởng điểm.

Ta có thể phản kháng xã hội bên ngoài nhưng lại bị complex bên trong điều khiển.

Jung nhắc rằng cá nhân thật không sinh ra từ việc khác người cho bằng được.

Cá nhân thật sinh ra từ việc đủ can đảm nhìn toàn bộ mình.

Không phải để chiều theo mọi phần trong mình.

Mà để không bị phần nào âm thầm cai trị.

Đó là lý do individuation vừa tự do vừa kỷ luật, vừa cá nhân vừa có trách nhiệm, vừa nội tâm vừa rất thực tế.

Bài tiếp theo sẽ đưa ta tới một hình ảnh vật chất của hành trình này: Bollingen Tower, căn nhà Jung tự xây như một bản đồ bằng đá của tâm hồn.

Nguồn tham khảo

• Penguin Random House: Memories, Dreams, Reflections by C. G. Jung
• The C. G. Jung Institute of San Francisco: About C. G. Jung
• Encyclopaedia Britannica: Carl Jung