Philemon: Người thầy nội tâm

Bạn đang trong phần 9 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã đi vào giai đoạn Jung đối diện vô thức sau khi rời Freud. Bây giờ ta bước tới một hình ảnh nổi bật hơn cả trong thời kỳ đó: Philemon.

Philemon không nên được đọc như một “linh hồn hộ mệnh” theo nghĩa dễ dãi. Với Jung, Philemon là bằng chứng sống động rằng trong tâm lý có những hình ảnh tự trị, có tiếng nói riêng, không thể bị đồng nhất với cái tôi tỉnh táo.

Philemon xuất hiện từ chiều sâu

Sau khi tách khỏi Freud, Jung bước vào một giai đoạn nội tâm dữ dội. Những hình ảnh, cảnh tượng và nhân vật bên trong xuất hiện với cường độ lớn. Trong số đó, Philemon trở thành một hình ảnh đặc biệt.

Jung mô tả Philemon như một nhân vật có tính người thầy: già, khác thường, mang khí chất cổ xưa, như đến từ một tầng tâm lý không thuộc về cái tôi thông thường.

Điều quan trọng không nằm ở việc Philemon “có thật” theo nghĩa vật lý hay không.

Câu hỏi đó dễ kéo ta đi sai hướng.

Với Jung, điều quan trọng hơn là: Philemon có thực tại tâm lý.

Một hình ảnh có thực tại tâm lý khi nó tác động lên đời sống nội tâm, làm thay đổi cách một người suy nghĩ, cảm nhận, lựa chọn và hiểu chính mình.

Theo nghĩa đó, Philemon không chỉ là tưởng tượng tùy tiện. Ông là một nhân vật nội tâm có sức nặng, xuất hiện trong tiến trình Jung học cách đối thoại với vô thức.

Ego không phải chủ nhân duy nhất

Philemon giúp Jung thấy rõ một điều rất quan trọng: trong tâm lý có những nội dung không do ego tạo ra theo kiểu chủ động.

Ta thường nghĩ “tôi suy nghĩ”.

Nhưng nhiều khi suy nghĩ xuất hiện trong ta.

Ta thường nghĩ “tôi tưởng tượng”.

Nhưng nhiều khi hình ảnh hiện ra như thể có đời sống riêng.

Ta thường nghĩ “tôi quyết định”.

Nhưng nhiều khi một lực cảm xúc hoặc một mẫu hình vô thức đã quyết định hướng đi trước khi cái tôi kịp đặt tên.

Philemon là một biểu tượng mạnh của sự thật này.

Ông buộc Jung phân biệt giữa cái tôi ý thức và các nhân vật nội tâm tự trị.

Nếu đồng nhất với Philemon, Jung có thể rơi vào lạm phát tâm lý: tưởng mình là nhà tiên tri, tưởng mọi hình ảnh bên trong đều là chân lý tuyệt đối.

Nếu phủ nhận Philemon, ông sẽ đánh mất một nguồn tri thức nội tâm quan trọng.

Vì vậy, Jung chọn con đường khó hơn: đối thoại.

Đối thoại không phải phục tùng

Khi Jung đối thoại với các hình ảnh nội tâm, ông không làm điều đó như một người mê tín phục tùng mọi tiếng nói bên trong.

Ông cũng không làm như một nhà duy lý muốn bóp nghẹt mọi hình ảnh.

Ông giữ một vị trí trung gian: đủ mở để nghe, đủ tỉnh để không bị nuốt.

Đây là tinh thần của active imagination.

Ta để hình ảnh xuất hiện.

Ta đặt câu hỏi.

Ta quan sát cảm xúc.

Ta ghi lại.

Ta không vội tin.

Ta cũng không vội chối.

Với Philemon, Jung học được rằng tâm lý sâu không chỉ là kho chứa bản năng bị đè nén. Nó còn có thể xuất hiện như trí tuệ, như người thầy, như kẻ đối thoại, như một phần khác trong ta biết điều ego chưa biết.

Nhưng “biết” ở đây không phải kiểu thông tin dễ xác minh. Nó là biết bằng biểu tượng, bằng hình ảnh, bằng sự dịch chuyển trong tâm hồn.

Người thầy nội tâm khác với thần tượng bên ngoài

Philemon dễ bị hiểu nhầm nếu ta đọc bằng tâm lý sùng bái.

Con người rất hay tìm một người thầy bên ngoài để khỏi phải chịu trách nhiệm với chính mình. Thầy nói gì thì tin. Hệ thống nói gì thì theo. Một nhân vật lớn nói gì thì nhắc lại.

Nhưng Philemon không dẫn Jung tới sự lệ thuộc đơn giản như vậy.

Ông đại diện cho một kiểu người thầy khó hơn: người thầy buộc ta phân biệt, đối chất và trưởng thành.

Một người thầy thật không làm ego phình lên.

Một người thầy thật cũng không làm ta nhỏ lại thành đứa trẻ vâng lời.

Một người thầy thật buộc ta đứng trong căng thẳng giữa biết và không biết, giữa ý thức và vô thức, giữa điều ta muốn tin và điều tâm hồn đang chỉ ra.

Ở góc này, Philemon là một biểu tượng quan trọng cho toàn bộ tư tưởng Jung: chiều sâu tâm lý có thể dạy ta, nhưng chỉ khi ta đủ khiêm tốn để lắng nghe và đủ tỉnh táo để không bị chiếm hữu.

Vì sao Philemon liên quan tới sáng tạo?

Nhiều người sáng tạo sẽ hiểu trải nghiệm này ở mức nhẹ hơn.

Có khi một nhân vật trong truyện bắt đầu “tự nói”.

Có khi một giai điệu xuất hiện như thể đã có sẵn.

Có khi một ý tưởng đến không giống kết quả của suy luận tuyến tính.

Có khi người viết cảm thấy mình không hoàn toàn phát minh, mà đang ghi lại thứ gì đó trồi lên từ vùng sâu.

Jung không xem những điều này là phép màu rẻ tiền. Ông thấy chúng là dấu hiệu cho thấy psyche rộng hơn ego.

Sáng tạo nghiêm túc thường bắt đầu khi ego ngừng độc thoại.

Nó bắt đầu nghe.

Nghe hình ảnh.

Nghe giấc mơ.

Nghe nỗi ám ảnh lặp lại.

Nghe nhân vật nội tâm.

Nghe cả phần khó chịu, phi lý, chưa được xã hội hóa trong mình.

Philemon vì vậy không chỉ là một chi tiết lạ trong đời Jung. Ông là biểu tượng cho một nguyên tắc sáng tạo: có những điều tốt nhất trong ta không đến từ việc siết kiểm soát, mà từ việc tạo điều kiện để chiều sâu lên tiếng.

Nguy hiểm của việc bắt chước Jung

Đây là đoạn cần nói thẳng.

Không nên bắt chước Jung theo kiểu cố gọi ra “Philemon của riêng mình”.

Làm vậy rất dễ biến tâm lý học chiều sâu thành trò nhập vai.

Điều đáng học không phải là nhân vật Philemon như một hình tượng để sao chép. Điều đáng học là thái độ của Jung với đời sống nội tâm:

không xem mọi thứ trong đầu mình là chân lý
không xem mọi thứ trong đầu mình là rác
không đồng nhất ego với các hình ảnh lớn
không phủ nhận sức mạnh của biểu tượng
ghi chép, suy xét, đối thoại và quay lại đời sống thực

Nếu một hình ảnh nội tâm làm ta xa rời trách nhiệm, nó cần được kiểm tra.

Nếu một trải nghiệm khiến ta coi thường người khác vì nghĩ mình “được chọn”, đó có thể là lạm phát.

Nếu một biểu tượng giúp ta khiêm tốn hơn, sống thật hơn, hiểu shadow hơn và chịu trách nhiệm hơn, nó có thể đang phục vụ tiến trình trưởng thành.

Philemon mở đường cho individuation

Philemon không phải điểm kết thúc.

Ông là một cánh cửa.

Qua Philemon, Jung thấy rằng con người không chỉ cần làm chủ bản thân theo nghĩa ý chí. Con người cần học cách bước vào quan hệ với toàn bộ đời sống tâm lý của mình.

Đó chính là nền của individuation.

Individuation không phải “tôi thích gì thì làm nấy”.

Nó là tiến trình ego học cách trở thành một phần của một trật tự tâm lý lớn hơn, thay vì tự tưởng mình là toàn bộ con người.

Bài tiếp theo sẽ đi thẳng vào khái niệm này: vì sao “trở thành chính mình” trong Jung không hề giống khẩu hiệu phát triển bản thân hiện đại, và vì sao con đường đó thường bắt đầu bằng việc ego phải bớt tự tin.