Jung và Freud

Bạn đang trong phần 7 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã đưa ta tới Burghölzli, nơi vô thức bắt đầu lên tiếng. Từ đây, Jung bước vào một mối quan hệ vừa khai mở vừa nguy hiểm: tình bạn trí tuệ với Sigmund Freud.

Freud cho Jung một cánh cửa lớn vào vô thức. Nhưng Jung không thể ở mãi trong căn phòng Freud đã dựng. Khi vô thức trở nên rộng hơn dục năng, cuộc chia tay chỉ còn là vấn đề thời gian.

Freud xuất hiện như một đồng minh lớn

Để hiểu Jung và Freud, cần nhớ bối cảnh.

Tâm thần học đầu thế kỷ 20 chưa phải vùng đất dễ chịu. Những ý tưởng về vô thức, dục tính, giấc mơ, xung đột tâm lý và triệu chứng có ý nghĩa vẫn còn gây tranh cãi mạnh.

Freud là người dám nói điều xã hội văn minh không muốn nghe: con người không làm chủ chính mình nhiều như họ tưởng. Bên dưới ý thức là ham muốn, ức chế, ký ức bị đẩy xuống, xung đột và những động lực không lịch sự.

Với Jung, Freud ban đầu là một lực giải phóng.

Freud cho thấy triệu chứng tâm lý không phải thứ vô nghĩa. Giấc mơ không phải rác của não. Lời nói lỡ miệng, né tránh, ám ảnh, tưởng tượng đều có thể được đọc như dấu vết của một đời sống ngầm.

Jung vốn đã thấy điều này ở Burghölzli.

Freud cho ông một hệ thống mạnh để gọi tên nó.

Không khó hiểu khi Jung bị cuốn hút.

Ở Freud, Jung thấy một người đi trước, một đồng minh trong cuộc chiến chống lại thứ tâm thần học quá khô và một nhân vật có đủ can đảm để bước vào vùng bị cấm của tâm lý hiện đại.

Một tình bạn có màu của người cha

Quan hệ Jung - Freud không chỉ là quan hệ học thuật.

Nó có chiều sâu tâm lý riêng.

Freud lớn tuổi hơn, nổi tiếng hơn, đã xây dựng một trường phái đang mở rộng. Jung trẻ hơn, tài năng, có nền tảng tâm thần học vững, không phải người Do Thái như phần lớn vòng thân cận đầu tiên của Freud, nên được Freud kỳ vọng như người có thể đưa phân tâm học ra rộng hơn châu Âu Do Thái.

Điều này tạo nên một liên minh mạnh.

Nhưng cũng tạo nên áp lực.

Khi một mối quan hệ trí tuệ bị trộn với kỳ vọng kế thừa, nó rất dễ biến thành quan hệ cha - con.

Người cha muốn người con bảo vệ di sản.

Người con cần người cha công nhận, nhưng cũng cần tách ra để thành chính mình.

Jung về sau nhìn lại Freud với sự biết ơn, nhưng cũng với cảm giác bị gò vào một hệ thống không còn đủ rộng cho kinh nghiệm của mình.

Ở đây ta thấy một motif rất Jung: để trưởng thành, con người phải biết rời khỏi hình ảnh người cha nội tâm. Không phải để phủ nhận cha, mà để ngừng sống như bản sao.

Khác biệt lớn nằm ở libido

Một trong những điểm nứt quan trọng giữa Jung và Freud là cách hiểu libido.

Freud đặt trọng tâm rất mạnh vào dục tính và những xung năng liên quan tới nó. Với Freud, nhiều triệu chứng, giấc mơ và xung đột tâm lý cần được đọc qua năng lượng dục tính bị ức chế, chuyển dạng hoặc ngụy trang.

Jung không phủ nhận vai trò của dục tính.

Nhưng ông thấy nếu kéo toàn bộ đời sống tâm lý về dục tính, con người sẽ bị làm hẹp lại.

Với Jung, libido nên được hiểu rộng hơn như năng lượng tâm lý nói chung: năng lượng của ham muốn, sợ hãi, sáng tạo, tôn giáo, biểu tượng, quyền lực, tìm kiếm ý nghĩa, phát triển cá nhân.

Đây không phải khác biệt nhỏ về thuật ngữ.

Nó là khác biệt về bản đồ con người.

Nếu Freud nhìn vô thức như nơi bị nén của ham muốn cá nhân, Jung dần nhìn vô thức như vùng sâu chứa cả xung đột cá nhân lẫn những hình ảnh cổ hơn, rộng hơn, mang tính tập thể.

Nếu Freud nghiêng về truy tìm quá khứ bị đè nén, Jung quan tâm thêm tới hướng phát triển tương lai của tâm hồn.

Nếu Freud đọc biểu tượng chủ yếu như sự ngụy trang của điều bị cấm, Jung đọc biểu tượng như một hình thức sống của tâm lý, có thể chứa năng lượng chuyển hóa.

Hai bản đồ đó không thể hoàn toàn chồng lên nhau.

Giấc mơ là chiến trường tinh tế

Giấc mơ là nơi sự khác biệt giữa hai người trở nên rõ.

Freud mở cánh cửa lớn khi xem giấc mơ là con đường vào vô thức.

Jung đồng ý với tầm quan trọng của giấc mơ.

Nhưng ông không đồng ý rằng giấc mơ luôn phải bị kéo về một công thức giải thích cố định.

Với Jung, giấc mơ không chỉ che giấu. Nó cũng bù trừ, cân bằng, cảnh báo, mở rộng và đôi khi đưa ra hình ảnh mà ý thức chưa đủ trưởng thành để hiểu.

Một giấc mơ có thể liên quan đến quá khứ cá nhân.

Nhưng nó cũng có thể chứa hình ảnh mang tính nguyên mẫu: người mẹ, người cha, đứa trẻ, bóng tối, nhà, biển, rừng, tháp, con rắn, người già thông thái, hành trình xuống lòng đất.

Khi gặp những hình ảnh này, Jung không muốn giải thích vội.

Ông muốn đặt chúng vào mối quan hệ với đời sống cụ thể của người mơ, đồng thời nhìn xem chúng có thuộc về những mẫu hình cổ rộng hơn hay không.

Đây là lý do Jung hấp dẫn người đọc hiện đại. Ông không xem giấc mơ như mật mã một chiều. Ông xem nó như một văn bản sống, nhiều lớp, cần đọc bằng cả lý trí và trực giác kỷ luật.

Cuộc chia tay không chỉ là tranh luận học thuật

Jung và Freud không chia tay vì một chi tiết nhỏ.

Họ chia tay vì hai cách nhìn con người không còn đi chung.

Freud cần bảo vệ phân tâm học trước sự công kích của thời đại. Điều đó khiến ông rất cảnh giác với những hướng đi có vẻ làm loãng trọng tâm lý thuyết.

Jung lại càng lúc càng bị kéo về phía rộng hơn: tôn giáo, huyền thoại, biểu tượng, văn hóa, vô thức tập thể, những hình ảnh không thể giải thích chỉ bằng lịch sử cá nhân.

Khi hai người còn cùng chiến tuyến, khác biệt có thể được tạm bỏ qua.

Nhưng khi Jung bắt đầu phát triển con đường riêng, khác biệt trở thành đứt gãy.

Cuộc chia tay này làm Jung đau.

Không chỉ vì mất một đồng nghiệp lớn.

Mà vì ông mất một điểm tựa tinh thần, một hệ thống, một người cha trí tuệ, một cộng đồng. Rời Freud đồng nghĩa với rơi vào khoảng trống.

Và chính khoảng trống đó mở ra giai đoạn nguy hiểm nhất đời Jung.

Cái giá của việc đi con đường riêng

Rất dễ nhìn lại lịch sử và nói: Jung đúng khi tách khỏi Freud.

Nhưng nếu đặt mình vào vị trí Jung lúc đó, việc này không nhẹ.

Tách khỏi Freud nghĩa là rời khỏi một phong trào đang định hình.

Tách khỏi Freud nghĩa là bị nghi ngờ, bị cô lập, bị hiểu sai.

Tách khỏi Freud nghĩa là mất khung giải thích đã từng rất mạnh.

Và nguy hiểm hơn: khi khung cũ sụp, vô thức của Jung bắt đầu tràn lên.

Đây là điểm series sẽ đi tiếp ở bài sau.

Sau Freud, Jung không lập tức trở thành “Jung hoàn chỉnh”. Ông bước vào một giai đoạn đối diện nội tâm dữ dội, nơi các hình ảnh, linh ảnh, tưởng tượng và đối thoại bên trong xuất hiện với cường độ lớn. Nếu không có kỷ luật, giai đoạn đó có thể khiến một người vỡ.

Jung không chỉ viết lý thuyết về vô thức.

Ông bị buộc phải đối diện nó trong chính mình.

Đọc Freud và Jung hôm nay

Điều công bằng nhất có lẽ là không biến Jung thành người “vượt qua” Freud theo kiểu thắng thua trẻ con.

Freud mở cánh cửa mà không có ông, Jung khó đi xa như vậy.

Jung mở rộng căn phòng mà nếu chỉ ở Freud, nhiều câu hỏi về biểu tượng, tôn giáo, huyền thoại và ý nghĩa sẽ bị bó hẹp.

Ta không cần chọn phe như cổ động viên.

Ta cần hiểu rằng Freud và Jung đại diện cho hai lực cần thiết.

Freud kéo ta xuống vùng bị che giấu của ham muốn, xung đột, ức chế.

Jung kéo ta vào vùng biểu tượng, phát triển, ý nghĩa và cấu trúc sâu của tâm hồn.

Một người làm ta bớt đạo đức giả.

Một người làm ta bớt nghèo biểu tượng.

Nếu đọc cả hai với sự tỉnh táo, ta sẽ có một bản đồ con người giàu hơn.

Nhưng với Jung, để có bản đồ riêng, ông phải trả giá bằng cuộc chia tay lớn. Và sau cuộc chia tay đó, ông bước vào bóng tối.

Nguồn tham khảo

• Penguin Random House: Memories, Dreams, Reflections by C. G. Jung
• Encyclopaedia Britannica: Carl Jung
• Encyclopaedia Britannica: Sigmund Freud