Burghölzli và tiếng nói vô thức

Bạn đang trong phần 6 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về ngã rẽ từ y khoa đến tâm thần học. Bây giờ ta bước vào Burghölzli, bệnh viện tâm thần ở Zurich, nơi Jung bắt đầu nghe thấy vô thức không phải như ý tưởng trừu tượng, mà như một lực đang hoạt động trong lời nói của con người.

Burghölzli là trường học khắc nghiệt của Jung. Ở đó, ông học rằng vô thức không im lặng. Nó nói qua sự ngập ngừng, lặp lại, lạc đề, quên chữ, phản ứng quá mức và những hình ảnh tưởng như phi lý.

Burghölzli không phải bối cảnh phụ

Trong đời Jung, Burghölzli không chỉ là nơi làm việc đầu tiên quan trọng.

Nó là phòng thí nghiệm tâm lý sống.

Đây là nơi Jung làm việc dưới ảnh hưởng của Eugen Bleuler, một trong những nhân vật lớn của tâm thần học thời đó. Không khí tại Burghölzli vừa mang tính bệnh viện, vừa mang tính nghiên cứu. Bệnh nhân được quan sát, hồ sơ được ghi lại, thực nghiệm được tiến hành, và các bác sĩ cố hiểu những gì đang xảy ra trong những tâm trí bị xem là “đứt khỏi thực tại”.

Với nhiều người, bệnh nhân tâm thần là một vùng đáng sợ cần cách ly.

Với Jung, họ là những con người đang sống trong một thực tại tâm lý khác, khó hiểu nhưng không nhất thiết vô nghĩa.

Điểm này rất quan trọng.

Jung không phủ nhận bệnh lý.

Nhưng ông không chấp nhận thái độ cho rằng vì một người đang loạn thần nên mọi lời nói của họ đều rác.

Ông bắt đầu tìm logic trong thứ người khác bỏ qua.

Liên tưởng từ: khi ngôn ngữ bị vấp

Một trong những công cụ nổi tiếng Jung sử dụng ở giai đoạn này là thí nghiệm liên tưởng từ.

Cách làm nghe đơn giản: người thử nghiệm đọc một từ kích thích, người được thử trả lời bằng từ đầu tiên nảy ra trong đầu. Thời gian phản ứng, sự ngập ngừng, câu trả lời lạ, quên từ, cười gượng, lặp lại hoặc né tránh đều được ghi nhận.

Nhìn bề ngoài, đây chỉ là một trò phản xạ ngôn ngữ.

Nhưng Jung thấy bên dưới nó có nhiều thứ hơn.

Khi một từ chạm vào vùng nhạy cảm của tâm lý, phản ứng không còn trơn tru. Người ta chậm lại, lạc đi, trả lời quá mạnh, hoặc bỗng nhiên mất kiểm soát nhỏ trong lời nói.

Đó là khoảnh khắc vô thức để lộ dấu vết.

Không phải bằng tuyên bố lớn.

Không phải bằng mặc khải.

Mà bằng một vết vấp rất nhỏ.

Ta có thể hình dung như đang gõ lên một bức tường. Phần tường đặc sẽ vang một kiểu. Phần rỗng sẽ vang khác. Liên tưởng từ giúp Jung gõ vào hệ thống tâm lý và nghe chỗ nào âm thanh đổi khác.

Complex: điểm nóng của linh hồn

Từ các thí nghiệm đó, Jung phát triển mạnh khái niệm “complex”.

Complex không nên hiểu đơn giản là “mặc cảm” theo nghĩa đời thường.

Nó giống một cụm năng lượng tâm lý có lõi cảm xúc mạnh, thường xoay quanh ký ức, tổn thương, ham muốn, xung đột hoặc hình ảnh quan trọng nào đó.

Khi complex bị chạm vào, con người không còn phản ứng hoàn toàn tự do.

Ta tưởng mình đang nói.

Nhưng một phần nào đó trong ta đang nói thay.

Ta tưởng mình đang chọn.

Nhưng một cụm cảm xúc cũ đang kéo tay lái.

Ta tưởng mình đang tranh luận lý trí.

Nhưng thật ra một vết thương bị kích hoạt đang tự vệ.

Đây là lý do Jung rất hiện đại.

Ngày nay, ta hay nói “trigger”, “pattern”, “vết thương”, “nút thắt”, “phản ứng tự động”. Dù ngôn ngữ khác nhau, tất cả đều chạm tới một ý: trong con người có những vùng không chịu nằm yên dưới quyền điều khiển của cái tôi.

Jung gọi đó là complex, và Burghölzli là nơi ông thấy nó hoạt động rõ ràng.

Bệnh nhân nói bằng biểu tượng

Điều làm Jung khác biệt không chỉ là ông ghi nhận phản ứng.

Ông còn chú ý tới hình ảnh.

Một bệnh nhân có thể nói điều khó hiểu. Nhưng thay vì bỏ qua, Jung hỏi: hình ảnh này thuộc về thế giới nội tâm nào?

Nó giống huyền thoại nào?

Nó lặp lại mẫu hình cổ nào?

Nó là tiếng nói riêng của cá nhân, hay chạm tới một tầng biểu tượng rộng hơn?

Ở giai đoạn đầu, Jung chưa triển khai toàn bộ lý thuyết vô thức tập thể như sau này. Nhưng hạt mầm đã có ở đó. Khi làm việc với bệnh nhân, ông thấy những hình ảnh kỳ lạ đôi khi không chỉ là sản phẩm rối loạn cá nhân. Chúng có cấu trúc, có motif, có tính cổ xưa.

Tất nhiên, phải rất thận trọng.

Không phải hình ảnh nào cũng là “thông điệp vũ trụ”.

Không phải ảo tưởng nào cũng chứa chân lý cao siêu.

Nhưng nếu xem tất cả chỉ là lỗi hệ thống, ta sẽ đánh mất cơ hội hiểu cách tâm trí tạo nghĩa khi bị dồn tới cực hạn.

Jung quan tâm chính điểm này: tâm trí con người, ngay cả khi tan vỡ, vẫn cố dựng nên một thế giới có nghĩa.

Burghölzli dạy Jung khiêm tốn

Làm việc với bệnh nhân tâm thần không cho phép một người quá tự tin vào lý trí của mình.

Ta có thể đọc nhiều sách, học nhiều lý thuyết, tin rằng mình hiểu con người. Nhưng khi bước vào phòng bệnh, nghe một người sống trong thực tại nội tâm khác, mọi công thức dễ trở nên thiếu.

Burghölzli dạy Jung rằng cái tôi tỉnh táo chỉ là một phần của tâm lý.

Nó quan trọng, nhưng không toàn quyền.

Nó có thể bị xâm chiếm bởi complex.

Nó có thể bị tràn ngập bởi hình ảnh.

Nó có thể dựng lên câu chuyện để tự vệ.

Nó có thể đánh mất trung tâm.

Và chính vì vậy, nhiệm vụ của tâm lý học không chỉ là giải thích con người từ trên xuống. Nó phải học cách lắng nghe từ dưới lên: từ giấc mơ, triệu chứng, tưởng tượng, vấp váp, im lặng, sai lệch.

Burghölzli là nơi Jung học kiểu lắng nghe đó.

Từ phòng thí nghiệm tới bản đồ tâm hồn

Điều thú vị là Jung không bỏ thực nghiệm để chạy sang biểu tượng.

Ông bắt đầu từ thực nghiệm, rồi thấy thực nghiệm mở ra biểu tượng.

Liên tưởng từ cho thấy có các điểm nóng trong tâm lý.

Complex cho thấy cái tôi không thống nhất như ta tưởng.

Bệnh nhân cho thấy vô thức có thể nói bằng hình ảnh.

Từ đó, Jung tiến dần tới một câu hỏi lớn hơn: nếu trong mỗi người có những lực không thuộc quyền kiểm soát của ego, thì con đường trưởng thành không thể chỉ là làm ego mạnh hơn. Nó phải là học cách quan hệ với những lực đó.

Đây chính là nền cho toàn bộ hành trình sau này: shadow, anima, animus, Self, individuation, active imagination.

Nhưng trước khi tới những khái niệm ấy, Jung sẽ gặp một nhân vật không thể tránh khỏi: Sigmund Freud.

Freud nhìn thấy vô thức theo cách gây chấn động cả thế giới hiện đại. Jung nhận ra ở Freud một đồng minh lớn, một người cha trí tuệ, một cánh cửa. Nhưng chính nơi bắt đầu hấp dẫn đó cũng chứa mầm chia tay.