Từ y khoa đến tâm thần học

Bạn đang trong phần 5 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã đi vào câu hỏi về Chúa trong tuổi trẻ Jung. Từ bài này, ta bước sang một ngã rẽ quan trọng hơn: vì sao Jung chọn y khoa, rồi vì sao chính y khoa lại dẫn ông tới tâm thần học.

Với Jung, tâm thần học không phải nơi nghiên cứu một bộ não bị hỏng như cái máy. Nó là vùng giao nhau giữa cơ thể, ký ức, biểu tượng, đau khổ và câu hỏi cổ xưa nhất: con người thực sự là gì?

Y khoa cho Jung một nền kỷ luật cứng

Nếu chỉ nhìn Jung qua những chủ đề như giấc mơ, biểu tượng, tôn giáo, giả kim hay vô thức tập thể, ta rất dễ quên một điều cơ bản: Jung được đào tạo như một bác sĩ.

Điều này quan trọng.

Ông không bắt đầu bằng huyền học.

Ông bắt đầu bằng cơ thể, bệnh lý, giải phẫu, quan sát lâm sàng, hồ sơ bệnh nhân và kỷ luật khoa học của thời mình.

Y khoa cho Jung một thứ mà rất nhiều người đọc Jung sau này hay thiếu: khả năng đứng gần điều bí ẩn mà không vội biến nó thành lời tiên tri.

Một bác sĩ giỏi không thể chỉ bay theo cảm hứng. Anh ta phải nhìn triệu chứng, hỏi bệnh sử, quan sát phản ứng, ghi nhận sai lệch, so sánh trường hợp này với trường hợp khác. Chính lớp kỷ luật đó giúp Jung về sau bước vào vùng vô thức mà vẫn không hoàn toàn trôi mất.

Đọc Jung mà bỏ nền y khoa này, ta dễ biến ông thành một ông thầy tâm linh nói chuyện biểu tượng.

Nhưng Jung không phải kiểu đó.

Ông đi vào linh hồn con người bằng cửa bệnh viện, không phải bằng cửa sân khấu.

Vì sao không dừng lại ở cơ thể?

Y khoa hấp dẫn Jung vì nó cho ông một nghề cụ thể, một con đường xã hội rõ ràng, một cách làm việc nghiêm túc với nỗi đau của con người.

Nhưng nếu chỉ ở lại với cơ thể, Jung sẽ thấy thiếu.

Có những triệu chứng không thể hiểu hết bằng mô tả sinh học.

Có những cơn đau không nằm gọn trong mô.

Có những hành vi kỳ lạ không chỉ là rối loạn chức năng, mà giống như một câu chuyện bị khóa kín đang tìm đường nói ra.

Tâm thần học xuất hiện trước Jung như một vùng đất lạ. Nó vẫn thuộc y khoa, nhưng không giống y khoa thông thường. Ở đó, bệnh nhân không chỉ có thân thể. Họ có lời nói đứt đoạn, ảo tưởng, ký ức rối, niềm tin ám ảnh, nỗi sợ, biểu tượng, im lặng, và những mảnh đời không thể nhét gọn vào một bảng xét nghiệm.

Đây là điểm Jung bị hút vào.

Tâm thần học, với ông, không chỉ là ngành chữa “người điên”. Nó là nơi cho thấy cái tôi văn minh của con người rất mỏng. Bên dưới lớp tỉnh táo thường ngày là những lực sâu hơn, cũ hơn, đôi khi đáng sợ hơn.

Con người không chỉ là sinh vật biết suy nghĩ.

Con người còn là sinh vật bị ám bởi ý nghĩa.

Tâm thần học nối khoa học với linh hồn

Thời Jung bước vào nghề, tâm thần học vẫn đang tìm căn tính của chính nó.

Một bên muốn kéo mọi thứ về sinh học: não, thần kinh, di truyền, thoái hóa, tổn thương.

Một bên bắt đầu nhận ra đời sống tâm lý có cấu trúc riêng: ký ức, xung đột, tưởng tượng, ẩn ức, biểu tượng, cảm xúc bị chôn.

Jung đứng đúng ở điểm căng đó.

Ông không phủ nhận sinh học.

Nhưng ông cũng không chịu để sinh học nuốt hết con người.

Với Jung, câu hỏi không chỉ là “bệnh nhân có triệu chứng gì?”. Câu hỏi sâu hơn là “triệu chứng này đang cố nói điều gì trong đời sống tâm lý của người đó?”.

Đây là một bước chuyển cực lớn.

Khi nhìn triệu chứng như thứ vô nghĩa cần loại bỏ, ta chỉ muốn dập nó xuống.

Khi nhìn triệu chứng như một dấu hiệu có ngôn ngữ riêng, ta bắt đầu lắng nghe.

Điều đó không có nghĩa là lãng mạn hóa bệnh tâm thần. Jung không biến đau khổ thành vẻ đẹp. Nhưng ông thấy trong đau khổ có cấu trúc, trong rối loạn có mảnh ý nghĩa, trong phát ngôn tưởng như phi lý có thể có một logic ngầm.

Chính thái độ này mở đường cho toàn bộ tâm lý học chiều sâu của ông.

Bệnh nhân không phải chỉ là ca bệnh

Một trong những khác biệt lớn nhất của Jung nằm ở cách ông nhìn bệnh nhân.

Trong y khoa lạnh, bệnh nhân dễ trở thành hồ sơ.

Trong tâm thần học lạnh, bệnh nhân dễ trở thành chẩn đoán.

Nhưng Jung học được rằng phía sau một triệu chứng là một đời người.

Một câu nói kỳ quái có thể liên quan đến một mất mát.

Một niềm tin hoang tưởng có thể là cách tâm trí tổ chức lại một thế giới đã vỡ.

Một hình ảnh tôn giáo có thể không chỉ là mê tín, mà là biểu tượng của một khủng hoảng nội tâm.

Một cơn im lặng có thể là nơi linh hồn rút lui vì không còn tin ngôn ngữ thông thường.

Đọc Jung ở đoạn này, ta thấy mầm của một nguyên tắc quan trọng: người bệnh không chỉ cần được phân loại. Họ cần được hiểu.

Hiểu không có nghĩa là đồng ý với mọi nội dung bệnh lý.

Hiểu nghĩa là không xem con người chỉ còn là nhãn dán.

Trong thế giới hiện đại, điều này vẫn còn nguyên giá trị. Ta sống trong thời đại rất thích gắn nhãn: ái kỷ, trầm cảm, độc hại, sang chấn, thao túng, rối loạn, hướng nội, hướng ngoại. Nhãn có ích nếu nó mở đường cho hiểu biết. Nhưng nhãn sẽ trở thành bạo lực nếu nó thay thế việc hiểu con người cụ thể.

Jung chọn tâm thần học vì ở đó, ông có thể nhìn thấy con người trong tình trạng cực đoan nhất: khi lớp mặt nạ vỡ, khi ngôn ngữ rối, khi vô thức tràn lên, khi linh hồn không còn chịu im.

Chữa linh hồn không phải khẩu hiệu đẹp

Từ “linh hồn” nghe rất dễ bị hiểu sai.

Với Jung, linh hồn không phải một khái niệm để trang trí cho bài viết tâm linh. Nó là tên gọi cho đời sống nội tâm sống động của con người: cảm xúc, tưởng tượng, ký ức, biểu tượng, sợ hãi, khát vọng, niềm tin, mặc cảm, giấc mơ và những chuyển động sâu hơn ego.

Khi một người đau ở tầng này, thuốc men có thể cần thiết nhưng không đủ.

Họ cần ngôn ngữ.

Họ cần hình ảnh.

Họ cần một cách hiểu nỗi đau của mình.

Họ cần nhận ra điều gì trong họ đã bị bỏ quên, bị đè nén, bị chế giễu, bị hy sinh cho vai diễn xã hội.

Tâm thần học hấp dẫn Jung vì nó không cho phép ông né tránh câu hỏi này. Bệnh viện không phải thư viện triết học. Bệnh nhân không phải khái niệm. Sự tan vỡ của họ là thật. Nhưng chính trong sự tan vỡ đó, Jung thấy có một cánh cửa: nếu lắng nghe đủ sâu, vô thức không chỉ phá hoại. Nó cũng có thể hướng con người tới một trật tự mới.

Đây là điểm sẽ dẫn ta sang bài tiếp theo.

Tại Burghölzli, Jung không chỉ làm việc với lý thuyết. Ông gặp bệnh nhân thật, thực nghiệm thật, những câu trả lời liên tưởng kỳ lạ, những “complex” lộ ra qua sự ngập ngừng của ngôn ngữ. Ở đó, vô thức không còn là ý tưởng. Nó bắt đầu lên tiếng trong phòng khám.

Bài học hiện đại từ lựa chọn của Jung

Điều đáng học ở Jung không phải là bỏ khoa học để chạy theo biểu tượng.

Điều đáng học là không để khoa học trở thành cái cớ làm nghèo con người.

Một người có thể cần bác sĩ.

Một người có thể cần thuốc.

Một người có thể cần trị liệu.

Nhưng họ cũng cần một câu chuyện đủ sâu để hiểu vì sao mình đang sống như vậy.

Nếu chỉ sửa triệu chứng mà không chạm tới ý nghĩa, con người có thể hoạt động lại nhưng vẫn rỗng.

Nếu chỉ nói về ý nghĩa mà bỏ qua cơ thể, con người có thể tự ru ngủ bằng triết lý.

Jung chọn tâm thần học vì nó buộc ông đứng giữa hai cực đó: đủ gần khoa học để không nói bừa, đủ gần linh hồn để không biến bệnh nhân thành máy móc.

Đó là lý do con đường của ông bắt đầu từ y khoa nhưng không dừng ở y khoa.

Và cũng là lý do đọc Jung hôm nay vẫn còn đáng: ông nhắc ta rằng một đời người không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ nhìn từ bên ngoài.

Nguồn tham khảo

• Penguin Random House: Memories, Dreams, Reflections by C. G. Jung
• The C. G. Jung Institute of San Francisco: About C. G. Jung
• Encyclopaedia Britannica: Carl Jung