Jung và câu hỏi về Chúa

Bạn đang trong phần 4 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về hai con người trong Jung. Bài này đi vào vùng nhạy cảm hơn: tôn giáo, nỗi sợ và trải nghiệm về Chúa trong tuổi trẻ Jung.

Với Jung, tôn giáo không phải chỉ là hệ thống niềm tin. Nó là một kinh nghiệm tâm lý có sức lay động, có thể chữa lành, cũng có thể làm con người sợ hãi nếu chỉ còn là giáo điều không có sự sống.

Jung lớn lên trong không khí tôn giáo

Jung không bước vào tôn giáo như một người ngoài tò mò.

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống mục sư. Ngôn ngữ Kitô giáo, nhà thờ, Kinh Thánh, bài giảng, nghi thức và hình ảnh Chúa hiện diện quanh ông từ nhỏ.

Nhưng chính vì ở gần tôn giáo như vậy, Jung sớm nhận ra một nghịch lý: người ta có thể nói rất nhiều về Chúa mà vẫn không chạm được vào trải nghiệm sống về Chúa.

Đây là điểm rất quan trọng.

Jung không đơn giản chống tôn giáo.

Ông chống một kiểu tôn giáo đã mất sức sống nội tâm.

Với ông, vấn đề không nằm ở việc con người có tin hay không tin theo công thức. Vấn đề là hình ảnh thần linh có còn là một thực tại tâm lý sống động trong con người hay không.

Nếu Chúa chỉ còn là khái niệm đúng phải lặp lại, tôn giáo sẽ biến thành vỏ.

Nếu Chúa trở thành một kinh nghiệm làm con người run sợ, mở rộng, khiêm tốn và thay đổi, tôn giáo mới có sức mạnh tâm lý thật.

Người cha và khủng hoảng của đức tin kế thừa

Trong hồi ức của Jung, người cha giữ một vị trí đặc biệt.

Ông là mục sư, đại diện cho tôn giáo chính thống, trật tự và bổn phận. Nhưng Jung lại cảm thấy ở cha mình có một nỗi bất lực nào đó: cha nói về đức tin, nhưng dường như bị chính đức tin ấy làm mệt mỏi.

Điều này để lại dấu ấn sâu.

Jung nhìn thấy một người đứng trong tôn giáo mà không thật sự được tôn giáo nuôi sống.

Ta có thể hiểu đây là một khủng hoảng của đức tin kế thừa.

Một người có thể nhận niềm tin từ gia đình, văn hóa, nhà thờ, cộng đồng. Nhưng niềm tin được nhận không tự động trở thành niềm tin sống. Nếu nó không đi qua kinh nghiệm cá nhân, nó dễ biến thành gánh nặng.

Jung về sau rất nhạy với điều này. Ông không quan tâm nhiều đến việc một người tuyên bố mình tin gì. Ông quan tâm hơn đến việc niềm tin ấy vận hành thế nào trong đời sống tâm lý.

Nó làm người đó sống thật hơn hay sợ hãi hơn?

Nó giúp họ đối diện shadow hay chỉ giúp họ che shadow bằng đạo đức công khai?

Nó mở rộng tâm hồn hay làm ego phình lên vì nghĩ mình đứng về phía chân lý?

Nỗi sợ Chúa không phải chuyện đơn giản

Một trong những phần gây ấn tượng ở tuổi trẻ Jung là nỗi sợ liên quan đến Chúa, tội lỗi và những hình ảnh cấm kỵ.

Ta không nên đọc phần này quá vội theo hai hướng cực đoan.

Một hướng là xem nó như bằng chứng thần bí tuyệt đối.

Hướng kia là xem nó chỉ là triệu chứng tâm lý cần loại bỏ.

Jung sẽ không hài lòng với cả hai cách đọc.

Với ông, hình ảnh tôn giáo có đời sống tâm lý riêng. Nó có thể xuất hiện trong giấc mơ, tưởng tượng, mặc cảm tội lỗi, linh ảnh, nỗi sợ và khát vọng. Nó vừa thuộc về cá nhân, vừa chạm tới các mẫu hình tập thể rất cổ.

Nỗi sợ Chúa trong Jung không chỉ là sợ bị phạt.

Nó là sợ trước một quyền lực lớn hơn ego.

Ego muốn thế giới hợp lý, sạch sẽ, có thể kiểm soát. Nhưng trải nghiệm tôn giáo sống thường không sạch sẽ như giáo trình đạo đức. Nó có ánh sáng, nhưng cũng có bóng tối. Nó có ân sủng, nhưng cũng có kinh hoàng. Nó nâng con người lên, nhưng cũng làm cái tôi bị nghiền nhỏ.

Jung cảm rất sớm rằng nếu Chúa là thực tại sống, hình ảnh ấy không thể bị thu nhỏ thành vài câu trả lời ngoan ngoãn.

Tội lỗi như một biến cố tâm lý

Trong tôn giáo, tội lỗi thường được hiểu theo nghĩa đạo đức: làm sai điều răn, vi phạm quy chuẩn, đi ngược ý Chúa.

Jung không phủ nhận chiều đạo đức, nhưng ông nhìn sâu hơn vào tác động tâm lý của tội lỗi.

Mặc cảm tội lỗi có thể làm con người trưởng thành nếu nó buộc ta nhìn lại mình thật hơn.

Nhưng nó cũng có thể làm con người méo mó nếu nó biến thành nỗi sợ mù, tự khinh ghét, hoặc nhu cầu che giấu shadow.

Một người luôn muốn mình “tốt” có thể trở nên rất nguy hiểm, vì họ không còn thấy phần xấu của mình nữa. Phần xấu ấy sẽ đi đâu? Nó không mất. Nó bị đẩy xuống vô thức hoặc phóng chiếu sang người khác.

Đây là nơi Jung khác với đạo đức bề mặt.

Vấn đề không chỉ là con người có làm điều tốt hay không.

Vấn đề là họ có biết phần tối của mình đang ở đâu không.

Một tôn giáo lành mạnh phải giúp con người đối diện sự thật nội tâm. Một tôn giáo bệnh lý có thể giúp con người trốn khỏi chính mình bằng những lời đẹp.

Hình ảnh Chúa như một thực tại tâm lý

Jung thường bị hiểu lầm ở điểm này.

Khi ông nói về Chúa như một thực tại tâm lý, ông không đơn giản nói “Chúa chỉ là tưởng tượng”.

Ông cũng không làm công việc của nhà thần học để chứng minh Chúa tồn tại theo nghĩa siêu hình.

Ông đứng ở vị trí của nhà tâm lý học chiều sâu: hình ảnh Chúa tồn tại trong psyche và có quyền lực thật đối với con người.

Một hình ảnh có thể làm người ta sống, chết, hy sinh, sợ hãi, yêu thương, phát điên, phục hồi, sáng tạo hoặc hủy diệt. Như vậy, dù ta tranh luận siêu hình thế nào, về mặt tâm lý nó vẫn là một thực tại.

Đó là lý do Jung quan tâm đến biểu tượng tôn giáo.

Biểu tượng không chỉ là tranh vẽ.

Biểu tượng là nơi những điều quá lớn đối với lý trí được biểu hiện bằng hình ảnh.

Tâm lý học Jung vì vậy không xóa tôn giáo, mà hỏi: tôn giáo đang nói gì về cấu trúc sâu của tâm hồn?

Đức tin sống khác với giáo điều chết

Jung có vẻ không tin vào kiểu tôn giáo chỉ yêu cầu con người lặp lại câu trả lời đúng.

Với ông, một biểu tượng chỉ sống khi nó còn chạm được vào kinh nghiệm.

Khi biểu tượng chết, người ta vẫn có thể giữ nghi thức, giữ ngôn ngữ, giữ tổ chức, giữ đạo đức công khai. Nhưng bên trong, sức sống đã rút đi.

Đây là một cảnh báo rất hiện đại.

Không chỉ tôn giáo mới có giáo điều chết.

Khoa học cũng có thể thành giáo điều chết nếu người ta dùng nó như nhãn quyền lực thay vì tinh thần tìm kiếm.

Chính trị cũng có thể thành giáo điều chết.

Tâm linh cũng có thể thành giáo điều chết.

Thậm chí “chữa lành” cũng có thể thành giáo điều chết nếu nó chỉ là bộ từ khóa để trốn đau.

Câu hỏi Jung đặt ra là: điều anh tin có còn sống trong anh không, hay anh chỉ đang dùng nó để khỏi phải đối diện vô thức?

Vì sao bài này quan trọng trong toàn series?

Không hiểu mối quan hệ của Jung với tôn giáo, ta sẽ rất khó hiểu các phần sau.

Jung không nghiên cứu huyền thoại, giả kim, biểu tượng, nghi lễ và tôn giáo vì thích chuyện lạ. Ông làm vậy vì ông thấy psyche con người luôn tạo ra hình ảnh có tính tôn giáo.

Con người cần ý nghĩa.

Con người cần biểu tượng cho cái lớn hơn mình.

Con người cần một cách để đối thoại với cái vượt khỏi ego.

Nếu không có biểu tượng sống, khoảng trống ấy sẽ được lấp bằng thứ khác: lãnh tụ, tiền bạc, danh vọng, chủ nghĩa, fandom, công nghệ, thuyết âm mưu, hoặc chính cái tôi phồng to.

Jung không hỏi “tôn giáo đúng hay sai” theo kiểu tranh luận đơn giản.

Ông hỏi: nếu con người đánh mất chiều thiêng, psyche sẽ tìm nó ở đâu?

Đọc Jung mà không rơi vào mê tín

Đọc phần tôn giáo của Jung rất dễ bị cuốn đi.

Nhưng ta cần giữ kỷ luật.

Không phải giấc mơ nào cũng là thông điệp thần linh.

Không phải cảm giác mạnh nào cũng là mặc khải.

Không phải biểu tượng nào cũng cần giải mã thành bí mật vũ trụ.

Jung có giá trị không phải vì ông cho ta quyền tin mọi thứ. Jung có giá trị vì ông cho ta một cách nghiêm túc để tiếp cận đời sống nội tâm mà không giết chết chiều sâu của nó.

Giữ được hai điều cùng lúc mới khó:

Tôn trọng trải nghiệm.

Không bị trải nghiệm nuốt mất lý trí.

Đó cũng là tinh thần series này muốn giữ.

Từ tôn giáo đến lựa chọn nghề nghiệp

Sau bài này, ta sẽ đi tới giai đoạn Jung bước vào y khoa và tâm thần học.

Đó không phải sự chuyển hướng từ huyền bí sang khoa học theo nghĩa cắt đứt. Ngược lại, Jung tìm trong tâm thần học một nơi để nghiên cứu những gì ông đã cảm từ nhỏ: có một đời sống sâu hơn đang hoạt động trong con người, và nó thường xuất hiện rõ nhất khi cái tôi bình thường bị rạn nứt.

Từ nhà thờ đến bệnh viện tâm thần, Jung vẫn đi theo một câu hỏi: điều gì đang nói từ bên trong con người?