Những suy tư cuối đời

Bạn đang trong phần 15 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã đi vào câu hỏi về cái chết và đời sống sau cái chết trong Jung. Đến đây, Jung không còn chỉ là nhà phân tích giấc mơ. Ông là một người già nhìn lại thế kỷ của mình, nhìn vào cái ác, tôn giáo, chiến tranh, khoa học và sự khủng hoảng của con người hiện đại.

Jung cuối đời không bi quan rẻ tiền, nhưng cũng không lạc quan dễ dãi. Ông nhìn thấy tiến bộ kỹ thuật rất lớn, đồng thời thấy con người vẫn có thể bị bóng tối bên trong nuốt chửng.

Một thế kỷ làm Jung mất ảo tưởng

Jung sống qua một thời đại dữ dội.

Châu Âu hiện đại tự hào về lý trí, khoa học, giáo dục, văn minh và tiến bộ. Nhưng chính thế kỷ ấy cũng chứng kiến chiến tranh thế giới, chủ nghĩa toàn trị, tuyên truyền đại chúng, hủy diệt hàng loạt và sự sụp đổ của niềm tin đơn giản rằng con người càng văn minh thì càng đạo đức.

Đối với Jung, đây không phải chỉ là vấn đề chính trị.

Đó là vấn đề tâm lý tập thể.

Một xã hội có thể rất thông minh về kỹ thuật nhưng rất ngu dốt về shadow.

Một nền văn minh có thể xây nhà máy, trường đại học, bệnh viện, đường sắt, phòng thí nghiệm và hệ thống quản trị phức tạp, nhưng vẫn không hiểu những lực đen tối trong chính con người.

Khi shadow bị phủ nhận, nó không biến mất.

Nó tìm đường trở lại qua đám đông, lãnh tụ, ý thức hệ, kẻ thù tưởng tượng, cuồng tín, bạo lực và nhu cầu trút tội lỗi lên người khác.

Đó là một trong những cảnh báo quan trọng nhất của Jung cuối đời.

Cái ác không chỉ nằm ở “người khác”

Con người thường dễ nhận ra cái ác ở bên ngoài.

Kẻ thù ác.

Phe kia ác.

Tôn giáo kia ác.

Ý thức hệ kia ác.

Quốc gia kia ác.

Thế hệ kia ác.

Nhưng Jung buộc ta hỏi câu khó hơn: phần nào trong ta có khả năng tham gia vào cái ác?

Không phải để tự hành hạ.

Mà để thôi ngây thơ.

Jung không tin vào hình ảnh con người hoàn toàn tốt đẹp chỉ cần được giáo dục đúng. Ông cũng không tin rằng cái ác chỉ là lỗi hệ thống bên ngoài.

Trong mỗi người có shadow: những phần bị chối bỏ, xấu hổ, giận dữ, ghen tị, tham quyền, thích kiểm soát, thích trả thù, thích được hơn người, thích đứng về phía đám đông để khỏi chịu trách nhiệm.

Nếu không biết shadow của mình, ta rất dễ bị nó điều khiển.

Người nguy hiểm không nhất thiết là người biết mình có bóng tối.

Người nguy hiểm hơn thường là người tin mình hoàn toàn trong sáng.

Vì khi ấy, họ có thể làm điều tàn nhẫn nhân danh cái thiện.

Tôn giáo sau khi niềm tin cũ rạn nứt

Jung không đơn giản là người chống tôn giáo.

Ông cũng không phải người truyền giáo.

Ông quan tâm đến tôn giáo như một hệ thống biểu tượng tâm lý rất sâu.

Với Jung, tôn giáo truyền thống từng giúp con người quan hệ với các lực vượt quá cái tôi: sợ hãi, tội lỗi, cái chết, tái sinh, cái ác, ý nghĩa, sự cứu rỗi, cộng đồng và trật tự vũ trụ.

Khi tôn giáo suy yếu trong thế giới hiện đại, các câu hỏi ấy không biến mất.

Chúng chỉ mất ngôn ngữ cũ.

Con người hiện đại có thể nói mình không cần tôn giáo, nhưng vẫn đi tìm thần tượng, lý tưởng tuyệt đối, cộng đồng cứu rỗi, học thuyết giải thích mọi thứ, lãnh tụ, thương hiệu, lối sống, công nghệ hoặc hệ tư tưởng thay thế.

Theo Jung, vấn đề không phải là quay lại niềm tin cũ một cách máy móc.

Vấn đề là con người hiện đại phải tìm lại một quan hệ trưởng thành với chiều sâu tâm linh.

Nếu không, phần tôn giáo bị dồn nén sẽ trở lại dưới dạng cuồng tín thế tục.

Khoa học không đủ để thay thế linh hồn

Jung tôn trọng khoa học.

Ông được đào tạo như bác sĩ, làm việc trong môi trường lâm sàng, quan sát bệnh nhân, ghi chép kỹ lưỡng và luôn cố phân biệt kinh nghiệm với tưởng tượng.

Nhưng ông không nghĩ khoa học có thể thay thế mọi hình thức hiểu biết.

Khoa học rất mạnh khi đo lường, mô tả, kiểm chứng, dự đoán và can thiệp vào thế giới vật chất.

Nhưng đời sống con người còn có ý nghĩa, biểu tượng, giá trị, sợ hãi, giấc mơ, cái chết, tội lỗi, tình yêu, niềm tin, sáng tạo và cảm giác thiêng.

Nếu dùng khoa học để phủ nhận toàn bộ các chiều kích ấy, khoa học sẽ bị biến thành một thứ ý thức hệ nghèo nàn.

Jung không chống khoa học.

Ông chống việc biến khoa học thành tôn giáo giả.

Con người cần dữ kiện, nhưng cũng cần ý nghĩa.

Con người cần thuốc men, nhưng cũng cần biểu tượng.

Con người cần kỹ thuật, nhưng cũng cần đạo đức và khả năng đối diện shadow.

Xã hội đại chúng và sự biến mất của cá nhân

Một nỗi lo khác của Jung là xã hội đại chúng.

Khi con người hòa tan vào đám đông, họ dễ đánh mất trách nhiệm cá nhân.

Đám đông cho ta cảm giác an toàn.

Đám đông cho ta khẩu hiệu.

Đám đông cho ta kẻ thù chung.

Đám đông cho ta cảm giác mình đúng mà không cần tự suy nghĩ quá nhiều.

Nhưng individuation không xảy ra trong đám đông.

Individuation đòi hỏi một cá nhân dám đứng trước psyche của chính mình.

Điều này không có nghĩa sống ích kỷ hay tách khỏi xã hội.

Ngược lại, chỉ người có cá nhân tính tương đối vững mới có thể tham gia cộng đồng mà không bị cộng đồng nuốt mất.

Jung cảnh báo rằng con người hiện đại dễ trở thành đơn vị trong hệ thống: người tiêu dùng, cử tri, dữ liệu, nhân sự, người theo dõi, tài khoản, hồ sơ.

Khi ấy, cái tôi tưởng mình tự do nhưng thật ra bị điều khiển bởi những lực tập thể rất mạnh.

Trách nhiệm của một người đã biết về shadow

Biết Jung không làm ta cao hơn người khác.

Nếu đọc Jung mà trở nên kiêu ngạo, thích gọi người khác là “chưa thức tỉnh”, “bị đám đông điều khiển”, “không có chiều sâu”, thì ta chỉ đổi một persona cũ lấy persona mới.

Điều Jung đòi hỏi khó hơn nhiều.

Biết về shadow nghĩa là phải bắt đầu từ chính mình.

Tôi đang phóng chiếu điều gì lên người khác?

Tôi ghét ai quá mức vì họ mang phần nào đó của chính tôi?

Tôi đang nhân danh điều tốt đẹp nào để che đậy ham muốn quyền lực?

Tôi đang dùng tri thức để thật sự hiểu mình, hay để cảm thấy mình đặc biệt?

Tôi đang dùng tâm linh để trưởng thành, hay để né tránh đời sống?

Những câu hỏi này không dễ chịu.

Nhưng đó là tinh thần Jungian hơn mọi khẩu hiệu.

Jung cuối đời để lại gì?

Jung cuối đời không cho ta một hệ thống khép kín.

Ông để lại một thái độ.

Thái độ ấy gồm vài điểm rất rõ:

• đừng quá tin vào cái tôi
• đừng phủ nhận vô thức
• đừng xem cái ác chỉ nằm bên ngoài
• đừng dùng lý trí để giết biểu tượng
• đừng dùng biểu tượng để trốn trách nhiệm
• đừng hòa tan vào đám đông
• đừng sống như thể cái chết không tồn tại

Đây là những suy tư không hề cũ.

Trong thời đại AI, mạng xã hội, chiến tranh thông tin, khủng hoảng ý nghĩa, cô đơn đại chúng và tốc độ kỹ thuật quá nhanh, Jung thậm chí còn đáng đọc hơn.

Không phải vì ông có câu trả lời cho mọi thứ.

Mà vì ông biết đặt đúng những câu hỏi mà con người hiện đại rất muốn né.

Bài cuối của series sẽ tổng kết cách đọc Memories, Dreams, Reflections như một bản đồ tự nhận thức, chứ không phải một cuốn sách thần tượng hóa Jung.