Những linh ảnh cuối đời

Bạn đang trong phần 13 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về những chuyến đi của Jung như một cách nhìn lại phương Tây và nhìn lại chính mình. Từ đây, series bước vào đoạn cuối đời: nơi bệnh tật, linh ảnh, cái chết và hồi tưởng không còn là chuyện phụ, mà trở thành phần trung tâm của hành trình Jung.

Với Jung, linh ảnh không phải thứ để khoe rằng mình “thấy được điều bí mật”. Linh ảnh là khi tầng sâu của psyche dùng hình ảnh để nói điều mà lý trí bình thường chưa đủ sức chứa.

Khi cơ thể buộc con người dừng lại

Cuối đời, Jung trải qua bệnh nặng và những kinh nghiệm cận tử để lại dấu ấn rất sâu trong hồi ký.

Điểm đáng chú ý là Jung không kể chúng theo kiểu giật gân.

Ông không biến trải nghiệm bệnh tật thành màn trình diễn thần bí, cũng không vội vàng biến nó thành bằng chứng đơn giản cho một học thuyết siêu hình.

Ông nhìn chúng như những dữ kiện nội tâm nghiêm túc.

Khi cơ thể suy yếu, ý thức kiểm soát cũng suy yếu. Những hàng rào quen thuộc giữa đời sống thường ngày và chiều sâu vô thức trở nên mỏng hơn. Con người có thể chạm vào những hình ảnh mà bình thường không xuất hiện trong trạng thái tỉnh táo.

Điều này rất đúng với Jung.

Trong các linh ảnh cuối đời, ông gặp những cảnh tượng rộng lớn hơn đời sống cá nhân: không gian vũ trụ, cảm giác rời khỏi vị trí quen thuộc của cái tôi, hình ảnh về toàn thể, ánh sáng, trái đất, con người và một trật tự lớn hơn kinh nghiệm thường ngày.

Ta có thể đọc những điều này theo nhiều cách.

Người thích siêu hình có thể xem đó là bằng chứng về linh hồn.

Người duy vật có thể xem đó là sản phẩm của não trong trạng thái khủng hoảng.

Nhưng cách đọc Jungian thận trọng hơn: dù nguồn gốc sinh học hay siêu hình là gì, hình ảnh ấy vẫn có ý nghĩa tâm lý thật. Nó cho thấy psyche không chỉ vận hành bằng lý luận tuyến tính, mà còn bằng biểu tượng, không gian, cảm giác và cấu trúc hình ảnh rất sâu.

Linh ảnh không phải ảnh chụp thế giới bên kia

Một lỗi phổ biến khi đọc Jung là biến mọi biểu tượng thành bản đồ literal.

Thấy Jung nói về linh ảnh, người ta lập tức hỏi:

• có phải ông đã nhìn thấy thế giới bên kia không?
• có phải đây là mô tả chính xác về linh hồn sau khi chết không?
• có phải ta nên tin từng chi tiết như sự thật vật lý không?

Những câu hỏi đó hấp dẫn, nhưng dễ làm hỏng điểm mạnh nhất của Jung.

Jung không mạnh ở chỗ đưa ra giáo điều mới thay cho giáo điều cũ.

Ông mạnh ở chỗ chỉ ra rằng con người sống bằng ý nghĩa. Khi cái tôi đứng trước giới hạn lớn như bệnh tật, chết chóc, mất mát hay khủng hoảng, psyche sẽ cố tạo hình cho điều không thể hiểu ngay bằng khái niệm.

Linh ảnh vì thế không nên bị hạ xuống thành “ảo giác vô nghĩa”, nhưng cũng không nên bị nâng lên thành “bản đồ vũ trụ chắc chắn”.

Nó là một hình thức tri thức khác: tri thức biểu tượng.

Tri thức này không nói: “đây là tọa độ chính xác của thế giới sau khi chết”.

Nó nói: “psyche đang cố cho cái tôi thấy rằng đời sống của nó thuộc về một toàn thể rộng hơn nó tưởng”.

Vì sao hình ảnh lại quan trọng đến vậy?

Với Jung, hình ảnh không phải trang trí.

Hình ảnh là nơi ý thức và vô thức gặp nhau.

Một khái niệm có thể rất rõ, nhưng thường khô. Một cảm xúc có thể rất mạnh, nhưng thường mù. Một hình ảnh biểu tượng có thể chứa cả hai: vừa có hình, vừa có lực, vừa có ý nghĩa, vừa có cảm giác.

Đó là lý do trong toàn bộ đời Jung, giấc mơ, mandala, thần thoại, tôn giáo, giả kim, truyện cổ, hình ảnh nghệ thuật và linh ảnh đều rất quan trọng.

Chúng không phải bằng chứng phụ họa cho lý thuyết.

Chúng là nơi lý thuyết được sinh ra.

Nếu Freud thường bắt đầu từ xung năng, triệu chứng và xung đột cá nhân, Jung nhìn thêm một vùng khác: các hình ảnh cổ mẫu, những cấu trúc lặp lại trong kinh nghiệm nhân loại.

Linh ảnh cuối đời của Jung vì thế không đứng riêng lẻ.

Nó là phần nối dài tự nhiên của cả đời nghiên cứu: từ giấc mơ tuổi thơ, trải nghiệm tôn giáo, bệnh nhân tâm thần, khủng hoảng sau Freud, Philemon, Bollingen Tower, các chuyến đi, cho tới khoảnh khắc cận tử.

Tất cả đều hỏi cùng một câu:

Con người là gì nếu cái tôi không phải toàn bộ con người?

Bệnh tật như một cuộc đối thoại cưỡng bức

Không ai cần lãng mạn hóa bệnh tật.

Bệnh tật gây đau, làm hẹp đời sống, đẩy con người vào bất lực, phụ thuộc và sợ hãi.

Nhưng trong trải nghiệm của Jung, bệnh tật cũng có thể trở thành một cuộc đối thoại cưỡng bức với chiều sâu.

Khi còn khỏe, ta dễ tin rằng mình là người điều khiển mọi thứ.

Ta có lịch làm việc, mục tiêu, kế hoạch, vai trò, danh tiếng, dự án, trách nhiệm và những ảo tưởng quen thuộc về kiểm soát.

Bệnh tật phá vỡ tất cả.

Nó buộc ta gặp lại thân thể, thời gian, sự hữu hạn, sự phụ thuộc, nỗi sợ chết và câu hỏi: nếu mọi vai trò bị lột bỏ, còn lại điều gì?

Với người bình thường, đây đã là một thử thách lớn.

Với Jung, người đã dành cả đời nghiên cứu psyche, đây gần như là phòng thí nghiệm cuối cùng: không phải phòng thí nghiệm của bệnh viện, mà là phòng thí nghiệm của chính linh hồn mình.

Không dùng linh ảnh để trốn đời

Một điểm cần nhấn mạnh: linh ảnh không nên trở thành cái cớ để trốn đời.

Có người đọc Jung rồi say mê biểu tượng, giấc mơ, cổ mẫu, thế giới bên kia, nhưng lại né tránh các việc rất cụ thể: sửa tính cách, chịu trách nhiệm, làm việc tử tế, sống thật với người xung quanh.

Đó là cách đọc nguy hiểm.

Jung không đưa con người vào thế giới biểu tượng để họ bỏ thế giới thật.

Ông đưa con người vào thế giới biểu tượng để họ sống đời thật sâu hơn.

Nếu một linh ảnh làm ta kiêu ngạo hơn, tách biệt hơn, coi thường người khác hơn, thì rất có thể ta đang bị lạm phát tâm lý.

Nếu một linh ảnh làm ta khiêm tốn hơn, thật hơn, biết giới hạn của cái tôi hơn, biết sống có trách nhiệm hơn, thì nó bắt đầu có giá trị chuyển hóa.

Đây là khác biệt quan trọng giữa trải nghiệm sâu và ảo tưởng vĩ đại.

Điều người đọc hôm nay có thể giữ lại

Không phải ai cũng có linh ảnh cận tử.

Không phải ai cũng cần có.

Điều quan trọng hơn là học cách tôn trọng những hình ảnh nội tâm xuất hiện trong đời mình: giấc mơ lặp lại, ký ức ám ảnh, biểu tượng khiến ta xúc động, nỗi sợ không giải thích được, hình ảnh xuất hiện trong khủng hoảng, câu chuyện ta cứ bị hút vào.

Những thứ đó có thể là cửa vào psyche.

Không cần mê tín.

Không cần vội giải thích.

Không cần biến mọi thứ thành thông điệp vũ trụ.

Chỉ cần đủ nghiêm túc để hỏi: hình ảnh này đang đòi tôi nhìn thấy điều gì mà ý thức thường ngày của tôi né tránh?

Ở cuối đời, Jung không đóng lại bằng một hệ thống lý thuyết gọn gàng.

Ông để lại những linh ảnh như các cửa sổ.

Nhìn qua đó, ta thấy một điều rất Jung: đời sống con người lớn hơn phần ta gọi là “tôi”.

Bài tiếp theo sẽ đi thẳng vào câu hỏi không thể tránh: Jung nghĩ gì về cái chết và đời sống sau cái chết?