Tuổi thơ của Jung

Bạn đang trong phần 2 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Nếu chưa đọc từ đầu, nên bắt đầu với Memories, Dreams, Reflections Là Gì?.

Tuổi thơ của Jung không hiện ra như album gia đình. Nó hiện ra như một chuỗi hình ảnh có sức nặng biểu tượng: nhà thờ, đá, bóng tối, thiên nhiên, cha mẹ, giấc mơ và cảm giác có một đời sống bí mật ở bên trong.

Tuổi thơ không chỉ là phần mở đầu

Trong nhiều cuốn tự truyện, tuổi thơ thường là đoạn khởi động: vài kỷ niệm gia đình, vài câu chuyện trường lớp, vài hoàn cảnh xã hội để giải thích vì sao nhân vật chính trở thành người sau này.

Với Jung thì khác.

Tuổi thơ không chỉ là chương đầu đời. Nó là nền đất nơi những biểu tượng đầu tiên xuất hiện.

Điều đáng chú ý là Jung không kể tuổi thơ như một người muốn chứng minh mình đặc biệt. Ông kể nó như một người nhìn lại những hình ảnh đã đi theo mình cả đời. Một vài ký ức có vẻ nhỏ, nhưng khi đặt trong toàn bộ đời Jung, chúng giống như hạt giống của các khái niệm sau này: vô thức, shadow, self, tôn giáo, linh ảnh, cá nhân hóa.

Vì vậy, khi đọc phần tuổi thơ, câu hỏi không phải chỉ là: “Jung đã trải qua chuyện gì?”

Câu hỏi quan trọng hơn là: “Tại sao những hình ảnh ấy ám Jung lâu đến vậy?”

Một đứa trẻ sống gần thiên nhiên hơn đám đông

Jung lớn lên trong một không gian nơi thiên nhiên không phải phông nền. Rừng, sông, đá, ánh sáng, bóng tối và sự tĩnh lặng đều có đời sống riêng.

Điều này rất quan trọng.

Với nhiều người hiện đại, thiên nhiên là nơi đi nghỉ. Với Jung thời nhỏ, thiên nhiên là nơi thế giới còn có linh hồn. Một hòn đá không chỉ là vật thể. Một bóng cây không chỉ là bóng cây. Một căn phòng tối không chỉ là thiếu ánh sáng.

Đứa trẻ Jung nhìn thế giới như thể phía sau bề mặt của sự vật luôn có một chiều sâu khác.

Đây là mầm của thái độ Jungian sau này: không vội xem hình ảnh là ngẫu nhiên, không vội xem giấc mơ là rác tinh thần, không vội xem biểu tượng là chuyện trang trí.

Với Jung, hình ảnh có thể là cách vô thức nói chuyện.

Cảm giác cô độc và đời sống bí mật

Một điểm lặp lại trong tuổi thơ Jung là cảm giác có một phần đời sống không thể chia sẻ trọn vẹn với người khác.

Đây không hẳn là cô đơn xã hội theo nghĩa không có ai bên cạnh. Nó giống một sự cô độc sâu hơn: cảm giác mình đang mang trong lòng một vùng bí mật mà ngôn ngữ người lớn không chạm tới.

Nhiều đứa trẻ có cảm giác này rồi quên đi.

Jung không quên.

Ông giữ lại nó, quan sát nó và về sau biến nó thành một trong những trực giác quan trọng nhất của mình: con người không chỉ là cái tôi tỉnh táo đang nói chuyện với xã hội. Bên dưới cái tôi còn có những lớp sâu hơn, cổ hơn, lạ hơn.

Từ góc nhìn này, tuổi thơ Jung là một cuộc gặp sớm với vô thức.

Không phải vô thức như một khái niệm sách vở, mà là vô thức như một hiện diện sống: thứ khiến đứa trẻ thấy sợ, thấy thiêng, thấy bị kéo về phía bên trong.

Cha mẹ như hai cực tâm lý

Trong hồi ức của Jung, hình ảnh cha mẹ không chỉ là dữ kiện gia đình. Họ xuất hiện như hai cực tâm lý.

Người cha gắn với tôn giáo chính thống, bổn phận, nhà thờ, đức tin được truyền lại. Nhưng trong mắt Jung, người cha cũng mang một nỗi bất lực: ông đứng gần tôn giáo nhưng dường như không chạm được vào kinh nghiệm sống thật của nó.

Người mẹ lại phức tạp hơn. Bà vừa là người mẹ đời thường, vừa có một mặt sâu, tối, khó giải thích, khiến Jung cảm thấy trong bà có một tầng khác.

Ta không cần biến điều này thành phán xét gia đình. Điểm quan trọng là Jung nhìn các nhân vật gần gũi nhất qua chiều sâu biểu tượng.

Cha không chỉ là cha.

Mẹ không chỉ là mẹ.

Gia đình không chỉ là xã hội thu nhỏ.

Trong ký ức Jung, gia đình là sân khấu đầu tiên nơi những đối cực tâm lý xuất hiện: sáng và tối, tin và nghi, trật tự và bí ẩn, giáo điều và trải nghiệm sống.

Những hình ảnh gây sợ không biến mất

Tuổi thơ Jung có nhiều hình ảnh đáng sợ. Nhưng điều đáng nói không phải là ông sợ điều gì. Điều đáng nói là ông không chỉ chạy khỏi nỗi sợ.

Nỗi sợ được giữ lại như một câu hỏi.

Điều này rất khác với phản xạ hiện đại. Ta thường muốn loại bỏ nỗi sợ thật nhanh: giải trí, làm việc, hợp lý hóa, trấn an, hoặc dán cho nó một nhãn chẩn đoán.

Jung lại có xu hướng nhìn thẳng vào hình ảnh gây sợ để hỏi: nó từ đâu đến, nó muốn gì, nó thuộc về phần nào của tâm hồn?

Đây là điểm làm Jung khác Freud ở một số chỗ. Freud thường tìm phía sau hình ảnh một ham muốn bị che giấu. Jung lại muốn biết hình ảnh đó đang đứng trong một cấu trúc biểu tượng lớn hơn như thế nào.

Không phải nỗi sợ nào cũng có “ý nghĩa cao siêu”.

Nhưng với Jung, việc một hình ảnh có sức ám ảnh nghĩa là nó đáng được lắng nghe.

Giấc mơ như cửa ngõ đầu tiên

Trong Memories, Dreams, Reflections, giấc mơ thời thơ ấu của Jung giữ vai trò đặc biệt. Ông không xem chúng là chuyện kỳ quặc để kể cho vui. Ông xem chúng như các cột mốc nội tâm.

Điều này đặt nền cho toàn bộ tâm lý học phân tích.

Giấc mơ không phải phim ngẫu nhiên của não.

Nó cũng không nhất thiết là lời tiên tri.

Với Jung, giấc mơ là một sản phẩm tự nhiên của psyche, có logic riêng, ngôn ngữ riêng và đôi khi biết điều mà cái tôi ban ngày chưa chịu biết.

Đứa trẻ Jung chưa có hệ thống lý thuyết để giải thích điều đó. Nhưng nó đã có trải nghiệm: có những hình ảnh xuất hiện từ bên trong mạnh đến mức đời sống bên ngoài không đủ để giải thích.

Về sau, nhà phân tâm học Jung chỉ đặt ngôn ngữ cho thứ đứa trẻ Jung đã cảm từ rất sớm.

Ký ức trở thành biểu tượng như thế nào?

Một ký ức bình thường trả lời câu hỏi: chuyện gì đã xảy ra?

Một ký ức biểu tượng trả lời câu hỏi khác: chuyện đó tiếp tục sống trong ta như thế nào?

Đây là chìa khóa để đọc Jung.

Ta không cần tranh luận từng chi tiết trong hồi ức có chính xác tuyệt đối theo nghĩa lịch sử hay không. Với một cuốn sách như Memories, Dreams, Reflections, điều quan trọng hơn là cấu trúc ý nghĩa mà ký ức tạo ra.

Ký ức nào được Jung giữ lại?

Hình ảnh nào được ông nhấn mạnh?

Nỗi sợ nào quay lại?

Những biểu tượng nào tiếp tục xuất hiện trong tư tưởng về sau?

Khi đọc như vậy, tuổi thơ không còn là phần mở đầu tiểu sử. Nó là phòng triển lãm đầu tiên của các hình ảnh Jungian.

Bài học cho người đọc hôm nay

Không phải ai cũng có tuổi thơ giống Jung. Không phải ai cũng cần biến ký ức của mình thành hệ thống biểu tượng.

Nhưng có một điều đáng học: đời sống nội tâm của ta bắt đầu rất sớm, và nhiều thứ ta tưởng đã qua thật ra vẫn đang âm thầm định hình cách ta nhìn thế giới.

Một nỗi sợ cũ có thể biến thành cách phòng thủ.

Một ký ức bị quên có thể biến thành phản ứng lặp lại.

Một hình ảnh thời thơ ấu có thể trở thành khuôn mẫu cảm xúc.

Một cảm giác cô độc có thể biến thành nhu cầu được công nhận, hoặc thành khả năng sống sâu hơn.

Đọc tuổi thơ Jung vì vậy không phải để tò mò chuyện đời ông. Nó giúp ta hỏi lại tuổi thơ của chính mình: những hình ảnh nào vẫn còn sống trong ta?

Từ tuổi thơ đến hai con người trong Jung

Phần tiếp theo của series sẽ đi vào một điểm rất quan trọng: Jung cảm thấy trong mình có hai con người.

Một người sống trong đời thường, đi học, giao tiếp, chịu quy tắc xã hội.

Một người khác cổ xưa hơn, trầm hơn, sâu hơn, như thể không thuộc trọn về thời đại hiện tại.

Nếu bài này nói về các hình ảnh đầu tiên, bài sau sẽ nói về sự chia đôi nội tâm đầu tiên.

Đó là nơi persona, shadow và self bắt đầu lộ bóng.

Nguồn tham khảo

• C. G. Jung: Memories, Dreams, Reflections
• Penguin Random House: Memories, Dreams, Reflections by C. G. Jung
• Wikipedia: Memories, Dreams, Reflections