Đối diện vô thức

Bạn đang trong phần 8 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về Jung và Freud. Sau cuộc chia tay đó, Jung không bước ngay vào chiến thắng. Ông bước vào một vùng nguy hiểm hơn nhiều: đối diện vô thức của chính mình.

Đây là giai đoạn Jung không chỉ nghiên cứu vô thức. Ông bị vô thức kéo xuống, buộc phải nhìn, ghi lại, đối thoại và học cách không để mình bị nuốt.

Khoảng trống sau Freud

Khi một hệ thống lớn sụp xuống, con người thường tưởng mình được tự do.

Nhưng tự do ban đầu rất giống rơi.

Sau khi rời Freud, Jung mất nhiều hơn một đồng nghiệp. Ông mất một trục lý thuyết, một người cha trí tuệ, một cộng đồng và một cảm giác được bảo vệ bởi phong trào.

Điều còn lại là khoảng trống.

Trong khoảng trống đó, những hình ảnh bên trong bắt đầu nổi lên với cường độ mạnh.

Jung không xem đây là giai đoạn dễ chịu. Nó không giống cảm hứng sáng tạo nhẹ nhàng. Nó giống một cuộc thử thách tâm lý, nơi ranh giới giữa quan sát và bị cuốn đi trở nên rất mỏng.

Đây là điểm cần nói rõ: đối diện vô thức không phải trò chơi.

Không phải cứ nhắm mắt tưởng tượng rồi gọi mọi thứ là “thông điệp”.

Không phải cứ thấy hình ảnh lạ là nghĩ mình được chọn.

Jung đi vào giai đoạn này với sự sợ hãi, kỷ luật và ghi chép. Chính ba yếu tố đó giúp ông không biến trải nghiệm nội tâm thành hỗn loạn thuần túy.

Vô thức tràn lên bằng hình ảnh

Ở giai đoạn này, Jung có nhiều trải nghiệm nội tâm mạnh: tưởng tượng, linh ảnh, cảnh tượng biểu tượng, đối thoại với các nhân vật bên trong, cảm giác như những hình ảnh không do ý thức tạo ra đang tự xuất hiện.

Nếu đọc hời hợt, ta rất dễ thần bí hóa.

Nhưng cách đọc tốt hơn là xem đây như một cuộc đụng độ giữa ego và các nội dung vô thức.

Ego thường nghĩ nó là chủ nhà.

Vô thức nhắc rằng căn nhà rộng hơn rất nhiều.

Những hình ảnh tràn lên không chỉ là “ý nghĩ”. Chúng có khí hậu riêng, cảm xúc riêng, logic riêng. Chúng khiến Jung phải đối thoại thay vì chỉ phân tích.

Đây là bước ngoặt.

Trước đó, Jung quan sát vô thức ở bệnh nhân, trong thí nghiệm, trong giấc mơ.

Bây giờ ông phải quan sát nó trong chính mình.

Điều này nguy hiểm hơn vì người quan sát và đối tượng quan sát không còn tách bạch hoàn toàn.

Khi vô thức của chính mình chuyển động, ta không thể đứng ngoài như nhà khoa học lạnh. Ta bị kéo vào.

Active imagination: tưởng tượng có kỷ luật

Từ giai đoạn này, phương pháp active imagination dần thành hình.

Ta có thể hiểu đơn giản: thay vì dập tắt hình ảnh vô thức hoặc để nó cuốn mình đi, Jung học cách bước vào đối thoại với nó trong trạng thái tỉnh táo.

Ông để hình ảnh xuất hiện.

Ông ghi lại.

Ông hỏi.

Ông quan sát phản ứng của mình.

Ông cho nhân vật nội tâm có tiếng nói, nhưng không giao toàn bộ quyền lái cho chúng.

Đây là điểm phân biệt active imagination với mơ mộng vô kỷ luật.

Mơ mộng vô kỷ luật làm ego tan trong dòng hình ảnh.

Active imagination giữ ego đủ tỉnh để đối thoại.

Nếu nói theo cách đời thường: không phải trốn vào tưởng tượng, mà là bước vào tưởng tượng như bước vào phòng trị liệu với phần sâu hơn của mình.

Ta không vào đó để tin mọi thứ.

Ta vào đó để nghe, đối chất, ghi nhận và trở về với đời sống.

Hạt mầm của The Red Book

Những ghi chép và hình ảnh trong giai đoạn đối diện vô thức sau này liên quan mật thiết tới công trình nổi tiếng thường được gọi là The Red Book.

Trong đó, Jung ghi lại nhiều trải nghiệm nội tâm bằng văn bản và hình ảnh, như một cách làm việc trực tiếp với vô thức.

Điểm quan trọng là: The Red Book không nên được đọc như sách giáo lý.

Nó cũng không phải cuốn hướng dẫn thần bí để bắt chước.

Nó là tài liệu của một cuộc khủng hoảng sáng tạo và tâm lý, nơi Jung tự thử nghiệm với chính mình để hiểu các lực sâu trong tâm hồn.

Nhiều khái niệm Jung về sau phát triển rõ hơn đã có mầm ở đây: đối thoại với hình ảnh nội tâm, vai trò của biểu tượng, sự xuất hiện của các nhân vật tâm lý, tiến trình individuation, và cảm giác rằng tâm hồn con người có một trật tự sâu hơn ego.

Nói cách khác, Jung không “nghĩ ra” lý thuyết từ bàn giấy.

Ông bị buộc phải sống qua chất liệu tạo nên lý thuyết đó.

Nguy cơ của lạm phát tâm lý

Một nguy cơ lớn khi đối diện vô thức là lạm phát tâm lý.

Lạm phát xảy ra khi ego đồng nhất với một nội dung lớn hơn nó.

Ví dụ: một người có trải nghiệm nội tâm mạnh rồi nghĩ mình là nhà tiên tri.

Một người mơ thấy biểu tượng cổ rồi nghĩ mình đã nắm chân lý vũ trụ.

Một người chạm vào hình ảnh tôn giáo rồi nghĩ mình đứng trên người khác.

Jung rất hiểu nguy cơ này.

Vô thức không chỉ chứa rác bị đè nén. Nó cũng chứa những hình ảnh lớn, đẹp, đáng sợ và có sức mê hoặc. Nếu ego quá yếu hoặc quá tham, nó sẽ muốn chiếm hữu các hình ảnh đó.

Khi ấy, thay vì trưởng thành, con người phồng lên.

Đây là lý do Jung luôn cần đất.

Ông cần công việc.

Ông cần gia đình.

Ông cần bệnh nhân.

Ông cần ghi chép.

Ông cần đời sống thường ngày để không bị cuốn mất vào thế giới biểu tượng.

Đối diện vô thức không phải rời bỏ đời sống. Nó là học cách mang những gì gặp được trong chiều sâu trở lại đời sống một cách có trách nhiệm.

Tại sao giai đoạn này quan trọng?

Nếu bỏ qua giai đoạn này, ta sẽ hiểu Jung rất nông.

Ta sẽ tưởng individuation chỉ là một lý thuyết phát triển bản thân.

Ta sẽ tưởng shadow chỉ là phần xấu cần chấp nhận.

Ta sẽ tưởng biểu tượng chỉ là thứ để giải mã cho vui.

Nhưng khi nhìn vào giai đoạn Jung đối diện vô thức, ta thấy mọi thứ nghiêm trọng hơn nhiều.

Individuation là tiến trình ego học cách quan hệ với toàn thể tâm lý, không còn tự nhận mình là trung tâm tuyệt đối.

Shadow không chỉ là vài tính xấu. Nó là toàn bộ phần bị loại khỏi hình ảnh ta muốn có về mình.

Biểu tượng không phải trò trang trí. Nó là ngôn ngữ mà tâm lý dùng khi khái niệm thông thường không đủ.

Và vô thức không phải kho đồ cũ. Nó là một thực tại tâm lý sống động, có thể phá hủy nếu bị phủ nhận, cũng có thể biến đổi nếu được lắng nghe đúng cách.

Từ bóng tối tới người thầy nội tâm

Giai đoạn đối diện vô thức sẽ dẫn Jung tới những hình ảnh nội tâm có vai trò rất lớn. Trong số đó, nổi bật nhất là Philemon, nhân vật mà Jung xem như một người thầy bên trong.

Nhưng trước khi tới Philemon, ta cần hiểu nền: Jung không gặp “người thầy nội tâm” trong một buổi sáng đẹp trời.

Ông đi qua khủng hoảng.

Ông đi qua cô độc.

Ông đi qua sợ hãi.

Ông đi qua sự sụp đổ của một hệ thống cũ.

Và ông học cách không chạy trốn khỏi những hình ảnh xuất hiện từ chiều sâu.

Bài sau sẽ đi vào Philemon: không phải như một nhân vật để thờ phụng, mà như một biểu tượng mạnh của trí tuệ nội tâm, sự khác biệt giữa ego và các hình ảnh tự trị trong tâm lý.

Nếu bài 8 là cánh cửa xuống dưới, bài 9 sẽ là cuộc gặp đầu tiên với một nhân vật sống trong tầng sâu ấy.