Hai con người trong Jung

Bạn đang trong phần 3 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Nếu muốn đi theo mạch từ đầu, hãy đọc bài mở đầu và tuổi thơ của Jung trước.

Một trong những điều lạ nhất ở Jung thời trẻ là cảm giác ông không chỉ có một cái tôi. Bên trong ông có một người sống đời thường và một người khác sâu hơn, già hơn, trầm hơn, như thể đến từ một thời đại không có lịch.

Cái tôi không phải toàn bộ con người

Ta thường sống như thể mình chỉ có một “tôi”.

Tôi nghĩ.

Tôi muốn.

Tôi quyết định.

Tôi thành công.

Tôi thất bại.

Nhưng Jung từ rất sớm đã nghi ngờ sự đơn giản đó. Ông cảm thấy cái “tôi” sinh hoạt hằng ngày không đủ để giải thích toàn bộ đời sống bên trong.

Có một phần ông đi học, nói chuyện, cư xử đúng vai, sống trong thời gian xã hội.

Nhưng cũng có một phần khác lặng lẽ quan sát, xa cách, cổ xưa và khó gọi tên.

Trong Memories, Dreams, Reflections, Jung mô tả trải nghiệm này như sự hiện diện của hai nhân cách, hai tầng người, hai cách tồn tại.

Nếu đọc hời hợt, ta có thể xem đây là sự kỳ dị cá nhân.

Nếu đọc sâu hơn, ta thấy đây là một trong những cửa vào quan trọng nhất của tâm lý học Jung: con người không chỉ là ego.

Người số một: đời thường, xã hội, có tên tuổi

Người thứ nhất trong Jung là con người đời thường.

Đó là cậu bé phải đến trường, phải sống trong gia đình, phải học, phải đối diện với người khác, phải trở thành một người có vị trí trong xã hội.

Người này có lịch sử cá nhân rõ ràng.

Người này có tuổi.

Người này có tên.

Người này bị đánh giá, bị so sánh, bị kỳ vọng.

Ta có thể gọi đây là tầng ego xã hội. Nó không xấu. Không có nó, ta không thể sống trong đời thường.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi con người tưởng rằng tầng này là tất cả.

Khi một người đồng nhất hoàn toàn với vai xã hội, họ dễ quên rằng bên trong mình còn có những vùng chưa được sống, chưa được nói, chưa được hiểu.

Jung về sau gọi lớp mặt nạ cần thiết này là persona.

Persona giúp ta giao tiếp với thế giới. Nhưng nếu ta sống chết với persona, nó sẽ biến thành nhà tù.

Người số hai: cổ xưa, trầm mặc, gần với chiều sâu

Người thứ hai trong Jung khó mô tả hơn.

Đó không phải một nhân cách xã hội khác. Nó giống một chiều sâu nội tâm, một cảm giác về một con người cũ hơn, rộng hơn, đứng ngoài các lo âu thường ngày.

Jung cảm thấy phần này như thể không thuộc về tuổi của mình. Nó không vội, không bị cuốn theo thành tích, không hoàn toàn bị trói vào cuộc sống học đường hay các quy tắc xã hội.

Nó có dáng vẻ của một người quan sát cổ xưa.

Đây là trải nghiệm rất quan trọng.

Về sau, khi Jung nói về self, ông không nói về “bản thân” theo nghĩa cái tôi thích gì, muốn gì, chọn gì. Self là một trung tâm sâu hơn ego. Nó không phải thứ ego sở hữu. Nó là trật tự lớn hơn mà ego cần học cách đối thoại.

Ta có thể thấy hạt giống của ý tưởng đó ngay trong trải nghiệm “người số hai”.

Jung chưa có khái niệm self khi còn trẻ. Nhưng ông đã có cảm giác về một trung tâm khác bên trong mình.

Sự chia đôi này có nguy hiểm không?

Khi nghe “hai con người”, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến rối loạn tâm lý.

Cần thận trọng ở đây.

Jung không mô tả mình như một người bị đứt gãy nhân cách theo nghĩa lâm sàng hiện đại. Điều ông mô tả gần hơn với kinh nghiệm nội tâm về nhiều tầng tồn tại.

Ta cũng có thể nhận ra điều này trong đời thường.

Một phần trong ta muốn được công nhận.

Một phần khác thấy sự công nhận đó rất phù phiếm.

Một phần trong ta muốn an toàn.

Một phần khác muốn phá tung đời sống cũ.

Một phần trong ta sống theo kỳ vọng gia đình.

Một phần khác âm thầm hỏi: “Đó có thật là đời mình không?”

Không phải mọi sự phân đôi đều là bệnh.

Đôi khi nó là dấu hiệu cho thấy cái tôi xã hội không còn đủ chứa toàn bộ con người.

Vấn đề không nằm ở chỗ có nhiều tầng bên trong. Vấn đề nằm ở chỗ ta có đối thoại được với chúng hay không.

Persona bắt đầu từ đây

Trải nghiệm hai con người giúp ta hiểu persona rõ hơn.

Persona không chỉ là giả tạo. Persona là bộ mặt cần thiết để sống cùng người khác.

Ta có persona khi làm việc.

Ta có persona khi làm cha mẹ.

Ta có persona khi xuất hiện trước cộng đồng.

Ta có persona ngay cả khi nói “tôi sống rất thật”, vì chính hình ảnh “rất thật” cũng có thể trở thành một vai.

Jung không chống persona. Ông chỉ cảnh báo nguy cơ đồng nhất với persona.

Khi một người tin rằng mình chính là chức danh, hình ảnh, thành tích, đạo đức công khai hoặc thương hiệu cá nhân, họ bắt đầu mất liên lạc với phần sâu hơn.

Người số một nuốt mất người số hai.

Đây là một nguồn gốc của trống rỗng hiện đại: bên ngoài rất rõ vai, bên trong không còn nghe được tiếng mình.

Shadow cũng bắt đầu từ đây

Nếu persona là phần ta đưa ra ánh sáng xã hội, shadow là phần bị đẩy vào bóng.

Trong trải nghiệm của Jung, hai con người không chỉ là hai tầng cao thấp. Chúng cho thấy cái tôi đời thường luôn có giới hạn. Nó không thể chứa hết mọi cảm xúc, ham muốn, sợ hãi, xấu hổ, bản năng và trực giác.

Những gì không được sống sẽ không biến mất.

Chúng chuyển sang bóng.

Một người càng cố giữ hình ảnh hoàn hảo, shadow càng lớn.

Một người càng nói mình thuần lý, phần phi lý càng dễ quay lại theo cách méo mó.

Một người càng tự nhận mình đạo đức, phần hung hăng hoặc ích kỷ càng dễ bị phóng chiếu lên người khác.

Jung quan trọng vì ông không bảo ta “hãy loại bỏ bóng tối”. Ông bảo ta phải nhận ra nó.

Không phải để chiều theo nó.

Mà để không bị nó điều khiển từ sau lưng.

Self không phải cái tôi được nâng cấp

Trong văn hóa self-help, “self” thường bị hiểu thành phiên bản tốt hơn của cái tôi: tự tin hơn, giàu hơn, thành công hơn, bình an hơn.

Jung không đơn giản như vậy.

Self trong Jung là toàn thể psyche, bao gồm cả phần sáng, phần tối, ý thức, vô thức, nam tính, nữ tính, cá nhân, tập thể, cái đã biết và cái chưa biết.

Ego chỉ là một trung tâm nhỏ của ý thức.

Self là trung tâm sâu hơn của toàn thể.

Vì vậy, hành trình cá nhân hóa không phải ego phình to thành “phiên bản tốt nhất”. Nó là ego học cách khiêm tốn hơn trước một trật tự nội tâm lớn hơn.

Trải nghiệm “người số hai” của Jung là dấu vết sớm của điều đó: bên trong con người có một chiều sâu không thể bị giản lược thành thành tích đời thường.

Vì sao chuyện này còn liên quan hôm nay?

Thời đại này khuyến khích ta tối ưu người số một.

Hồ sơ đẹp hơn.

Kỹ năng tốt hơn.

Hiệu suất cao hơn.

Thương hiệu cá nhân rõ hơn.

Hình ảnh nhất quán hơn.

Nhưng người số hai thì sao?

Phần im lặng trong ta có đang được nghe không?

Phần không phù hợp với hình ảnh công khai có bị bỏ đói không?

Phần thấy đời sống hiện tại không đủ có bị dán nhãn là tiêu cực không?

Phần mơ, phần sợ, phần nhớ, phần khao khát, phần muốn sống thật hơn có còn chỗ không?

Đọc Jung hôm nay không phải để trở nên kỳ bí. Đọc Jung để không bị mắc kẹt trong một cái tôi quá hẹp.

Câu hỏi thực hành khi đọc bài này

Ta có thể tự hỏi:

• Đâu là “người số một” của mình: vai xã hội, hình ảnh, trách nhiệm, danh xưng?
• Đâu là “người số hai”: phần sâu hơn, lặng hơn, ít được nói ra hơn?
• Mình đang đồng nhất với persona nào quá lâu?
• Shadow của mình thường xuất hiện dưới dạng phán xét ai?
• Có phần nào trong mình bị bỏ quên vì không phù hợp với hình ảnh đang giữ?

Những câu hỏi này không cần trả lời nhanh.

Chúng chỉ cần được giữ đủ lâu để đời sống bên trong bắt đầu lên tiếng.

Từ hai con người đến câu hỏi về Chúa

Ở bài tiếp theo, ta sẽ đi vào mối quan hệ rất căng của Jung với tôn giáo thời trẻ.

Jung lớn lên gần nhà thờ, gần ngôn ngữ Kitô giáo, gần hình ảnh Chúa. Nhưng ông không hài lòng với một đức tin chỉ còn là lời giảng, nghi thức và bổn phận.

Ông muốn một trải nghiệm sống.

Đây là nơi nỗi sợ, tội lỗi, linh ảnh và câu hỏi về Chúa bước vào trung tâm đời Jung.

Nguồn tham khảo

• C. G. Jung: Memories, Dreams, Reflections
• C. G. Jung: Two Essays on Analytical Psychology
• Penguin Random House: Memories, Dreams, Reflections by C. G. Jung