Những chuyến đi của Jung

Bạn đang trong phần 12 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về Bollingen Tower, căn nhà như bản đồ của linh hồn. Bây giờ ta đi ra khỏi căn tháp ấy, theo Jung tới những không gian văn hóa khác: châu Phi, phương Đông và các thế giới cổ xưa.

Jung đi xa không chỉ để thấy cái lạ. Ông đi xa để nhìn lại phương Tây, nhìn lại cái tôi văn minh, và nhìn thấy những lớp tâm lý mà đời sống hiện đại đã cố quên.

Những chuyến đi như tấm gương

Du lịch có thể chỉ là tiêu dùng cảnh lạ.

Nhưng với Jung, những chuyến đi quan trọng hơn là một kiểu đối thoại.

Khi bước ra khỏi châu Âu quen thuộc, ông không chỉ gặp người khác. Ông gặp lại những phần bị nền văn minh của chính mình bỏ lại.

Châu Âu hiện đại tự hào về lý trí, khoa học, kỹ thuật, tiến bộ, cá nhân, lịch sử tuyến tính.

Nhưng con người không chỉ sống bằng những thứ đó.

Trong các nền văn hóa truyền thống, Jung thấy vai trò lớn của nghi lễ, huyền thoại, biểu tượng, quan hệ với tổ tiên, với đất, với cộng đồng, với các lực vô hình của đời sống.

Ta không cần đồng ý với mọi cách Jung diễn giải. Một số quan sát của ông mang dấu ấn thời đại và vị trí của một học giả phương Tây.

Nhưng điều đáng giữ lại là câu hỏi: nền văn minh hiện đại đã đánh mất phần nào của psyche khi quá tin vào ý thức lý trí?

Châu Phi và cảm giác về tầng cổ xưa

Trong các ghi chép về những chuyến đi, Jung thường quan tâm tới cảm giác gặp một đời sống gần hơn với tự nhiên, nghi lễ và nhịp cổ xưa.

Ông không chỉ nhìn cảnh quan.

Ông nhìn cách con người đặt mình trong vũ trụ.

Ở phương Tây hiện đại, cá nhân thường thấy mình là trung tâm điều khiển đời mình. Thế giới là tài nguyên. Tự nhiên là đối tượng. Thời gian là lịch làm việc. Cơ thể là công cụ. Cộng đồng là mạng lưới tiện ích.

Trong các xã hội truyền thống, dù không nên lãng mạn hóa, con người thường sống với cảm giác mình thuộc về một trật tự rộng hơn: đất, trời, tổ tiên, nghi lễ, chu kỳ, thần thoại.

Jung bị hấp dẫn bởi điều này vì nó chạm tới ý tưởng vô thức tập thể.

Các biểu tượng không chỉ là sản phẩm trang trí văn hóa.

Chúng là cách con người tổ chức kinh nghiệm sống trước những lực lớn: sinh, tử, sợ hãi, trưởng thành, tình dục, quyền lực, mùa màng, bệnh tật, cái chết, tái sinh.

Phương Đông và nguy cơ hiểu nhầm

Jung cũng quan tâm sâu tới phương Đông, đặc biệt là các truyền thống tôn giáo, thiền định, biểu tượng và tư tưởng về cái tôi.

Nhưng đây là vùng cần đọc rất thận trọng.

Rất nhiều người phương Tây khi gặp phương Đông đã biến nó thành tấm gương cho nhu cầu của chính mình. Họ lấy vài biểu tượng, vài câu nói, vài nghi lễ, rồi dùng chúng như trang sức tinh thần.

Jung thông minh hơn nhiều, nhưng ông vẫn là người của thời đại mình. Vì vậy, khi đọc các đoạn Jung viết về phương Đông, ta nên giữ hai thái độ cùng lúc:

tôn trọng sự nhạy cảm biểu tượng của ông
không xem mọi diễn giải của ông về các truyền thống khác là tiếng nói cuối cùng

Điều Jung làm tốt là nhận ra phương Đông không thể bị giảm thành “mê tín”. Trong đó có những bản đồ nội tâm rất tinh vi, đặc biệt liên quan tới thiền định, bản ngã, giải thoát, tính toàn thể và chuyển hóa tâm thức.

Điều ta cần bổ sung hôm nay là đọc các truyền thống ấy từ chính nguồn của chúng, không chỉ qua lăng kính Jung.

Học từ cái khác mà không chiếm hữu

Một vấn đề hiện đại rất quan trọng: làm sao học từ nền văn hóa khác mà không chiếm hữu nó?

Ta có thể học biểu tượng mà không biến nó thành đồ trang trí.

Ta có thể học nghi lễ mà không cosplay tâm linh.

Ta có thể học tư tưởng phương Đông mà không biến nó thành vài câu quote để đăng mạng.

Ta có thể học thế giới truyền thống mà không phủ nhận những vấn đề thực tế trong các xã hội ấy.

Jung đôi khi đi gần ranh giới này, và người đọc hôm nay cần tỉnh táo hơn ông ở một số điểm.

Nhưng mục tiêu sâu của Jung vẫn đáng suy nghĩ: ông muốn phá sự tự mãn của ý thức phương Tây.

Ông muốn chỉ ra rằng con người hiện đại không phải đỉnh cao tuyệt đối của tâm lý. Ta có kỹ thuật, nhưng có thể nghèo nghi lễ. Ta có dữ liệu, nhưng có thể nghèo biểu tượng. Ta có quyền cá nhân, nhưng có thể mất cảm giác thuộc về một trật tự sâu hơn.

Thế giới cổ xưa trong tâm lý hiện đại

Jung bị hút vào các thế giới cổ xưa vì ông tin rằng psyche không chỉ có lịch sử cá nhân.

Trong mỗi người hiện đại vẫn có các lớp rất cổ.

Ta có thể dùng điện thoại thông minh, nhưng vẫn mơ thấy rừng, biển, rắn, nhà, người mẹ, người cha, đứa trẻ, cái chết, chuyến đi, con đường, bóng tối, lửa, nước.

Ta có thể làm việc trong văn phòng, nhưng vẫn bị lay động bởi nghi lễ, âm nhạc, tang lễ, lễ cưới, biểu tượng quốc gia, màu sắc, huyền thoại anh hùng, câu chuyện tận thế.

Ta có thể tuyên bố mình duy lý, nhưng vẫn sống bằng hình ảnh.

Đây là điểm Jung muốn nhấn mạnh: văn minh hiện đại phủ lên con người một lớp rất mới, nhưng bên dưới là cấu trúc tâm lý cổ hơn nhiều.

Nếu phủ nhận tầng cổ đó, nó không biến mất.

Nó trở lại dưới dạng ám ảnh, cuồng tín, đám đông, thần tượng chính trị, tín ngưỡng công nghệ, chủ nghĩa cứu thế, hoặc những cơn đói ý nghĩa không được gọi tên.

Chuyến đi bên ngoài và chuyến đi bên trong

Những chuyến đi của Jung có giá trị vì chúng phản chiếu chuyến đi bên trong.

Đi ra thế giới khác giúp ông nhìn thấy thế giới bên trong khác.

Gặp nền văn hóa khác giúp ông thấy văn hóa của chính mình không phải tuyệt đối.

Gặp biểu tượng cổ giúp ông hiểu giấc mơ hiện đại không hề “hiện đại” như ta tưởng.

Nhưng cuối cùng, Jung không kêu gọi ta bỏ phương Tây để chạy sang phương Đông, bỏ hiện đại để quay về cổ xưa, bỏ khoa học để thờ nghi lễ.

Ông quan tâm tới tích hợp.

Làm sao một người hiện đại vẫn giữ được lý trí mà không cắt mất biểu tượng?

Làm sao ta dùng khoa học mà không biến con người thành máy?

Làm sao ta học từ truyền thống mà không mất khả năng phê phán?

Làm sao ta sống trong hiện tại mà vẫn nghe được các lớp cổ xưa trong tâm hồn?

Đó mới là câu hỏi Jungian đúng nghĩa.

Bài học cho người đọc hôm nay

Ta không nhất thiết phải đi xa như Jung.

Nhưng ta cần có khả năng gặp cái khác.

Cái khác có thể là một nền văn hóa.

Cái khác có thể là một tôn giáo.

Cái khác có thể là một giấc mơ.

Cái khác có thể là một người khiến ta khó chịu.

Cái khác có thể là phần trong ta mà persona không muốn nhận.

Nếu chỉ sống trong bong bóng quen thuộc, ego sẽ tưởng thế giới của nó là toàn bộ thực tại.

Gặp cái khác làm ego bối rối, nhưng cũng làm nó bớt độc tài.

Những chuyến đi của Jung vì vậy không chỉ là địa lý. Chúng là bài học về việc để tâm hồn bị mở rộng bởi những gì nó không kiểm soát được.

Bài tiếp theo sẽ đi tới một vùng còn khó hơn: cận tử và thị kiến, nơi Jung suy nghĩ về cái chết không như một ý tưởng trừu tượng, mà như một trải nghiệm tâm lý ở ranh giới cuối cùng.