Jung và cái chết

Bạn đang trong phần 14 của Series bài viết về Memories, Dreams, Reflections. Bài trước đã nói về những linh ảnh cuối đời của Jung. Từ những linh ảnh ấy, ta đi vào câu hỏi lớn hơn: cái chết là gì, và Jung nghĩ gì về đời sống sau cái chết?

Jung không bắt người đọc phải tin vào một mô hình thế giới bên kia. Nhưng ông cũng không cho phép ta né tránh sự thật rằng psyche luôn đặt câu hỏi về cái chết bằng biểu tượng, giấc mơ và huyền thoại.

Cái chết không chỉ là một sự kiện sinh học

Nếu nhìn từ sinh học, cái chết là sự chấm dứt hoạt động của cơ thể.

Tim ngừng đập. Não ngừng hoạt động. Hơi thở biến mất. Cơ thể trở lại với vật chất.

Nhưng con người không chỉ sống bằng sinh học.

Con người sống bằng ký ức, quan hệ, hình ảnh, nỗi sợ, hy vọng, biểu tượng, câu chuyện và cảm giác mình thuộc về một trật tự nào đó.

Vì vậy, cái chết chưa bao giờ chỉ là một sự kiện y khoa.

Nó là sự kiện tâm lý, văn hóa, tôn giáo, gia đình và biểu tượng.

Jung hiểu điều này rất rõ.

Ông không quan tâm cái chết theo kiểu tò mò rẻ tiền. Ông quan tâm vì trong giấc mơ, thần thoại, tôn giáo và triệu chứng tâm lý, cái chết luôn xuất hiện như một trong các chủ đề trung tâm của đời người.

Không đối diện với cái chết, con người khó sống trọn vẹn.

Không có biểu tượng nào để quan hệ với cái chết, con người dễ rơi vào hai cực đoan:

• phủ nhận chết chóc bằng tiêu thụ, tốc độ, thành tích
• hoặc bị cái chết ám ảnh tới mức không còn sống được

Jung cố tìm một con đường thứ ba: nhìn thẳng vào cái chết như một dữ kiện sâu của psyche.

Jung có tin vào đời sống sau cái chết không?

Câu hỏi này thường được hỏi quá nhanh.

Người ta muốn một câu trả lời đơn giản:

• có
• không
• chưa biết

Nhưng Jung hiếm khi cho ta sự đơn giản kiểu đó.

Ông thường đứng ở vùng căng giữa kinh nghiệm và giới hạn của tri thức.

Jung nghiêm túc với các giấc mơ, linh ảnh, trải nghiệm cận tử, cảm giác về tổ tiên, những biểu tượng tái sinh, các truyền thống tôn giáo và câu hỏi về linh hồn.

Nhưng ông cũng biết rằng con người không thể dễ dàng biến các trải nghiệm ấy thành bản đồ khách quan của thế giới sau khi chết.

Điểm Jung nhấn mạnh không phải là “tôi chứng minh được thế giới bên kia”.

Điểm ông nhấn mạnh là: psyche hành xử như thể cái chết không phải dấu chấm hết đơn giản.

Trong giấc mơ và biểu tượng, người chết vẫn có đời sống tâm lý. Tổ tiên vẫn hiện diện. Những hình ảnh tái sinh vẫn trở lại. Các nền văn hóa tạo ra nghi lễ tang ma, thế giới âm, thiên đường, địa ngục, luân hồi, phán xét, ánh sáng, hành trình sau chết.

Tất cả những thứ đó không thể bị gạt đi như sai lầm trẻ con.

Chúng nói rằng tâm hồn con người cần một cách quan hệ với cái chết.

Đời sống sau cái chết như một vấn đề tâm lý

Một trong những cách đọc Jung an toàn nhất là xem đời sống sau cái chết trước hết như một vấn đề tâm lý.

Không phải vì nó “chỉ là tâm lý” theo nghĩa nhỏ bé.

Mà vì tâm lý là nơi ta thật sự gặp câu hỏi ấy.

Ta không gặp cái chết bằng công thức.

Ta gặp nó khi mất người thân.

Ta gặp nó khi bệnh nặng.

Ta gặp nó khi nằm thức giữa đêm và nhận ra đời mình hữu hạn.

Ta gặp nó khi mơ thấy người đã khuất.

Ta gặp nó khi đứng trước tuổi già, thất bại, tan vỡ, hoặc cảm giác một phiên bản cũ của mình đã chết.

Ở những thời điểm đó, lý luận khô không đủ.

Psyche cần biểu tượng.

Một người có thể không tin tôn giáo nào, nhưng vẫn cần nghi lễ chia tay. Một người có thể duy vật, nhưng vẫn giữ kỷ vật của người đã mất. Một người có thể không tin linh hồn bất tử, nhưng vẫn nói chuyện trong lòng với cha mẹ đã qua đời.

Đó không phải bằng chứng yếu đuối.

Đó là cách psyche xử lý chiều sâu của mất mát.

Cái chết và tiến trình individuation

Trong logic Jungian, cái chết không chỉ đến ở cuối đời.

Cái chết xuất hiện nhiều lần trong quá trình trưởng thành.

Một persona cũ chết đi.

Một ảo tưởng về bản thân chết đi.

Một mối quan hệ cũ chết đi.

Một niềm tin trẻ con chết đi.

Một tham vọng không còn thật chết đi.

Nếu cái tôi bám chặt vào mọi hình ảnh cũ, nó không thể chuyển hóa.

Individuation vì thế luôn có yếu tố chết và tái sinh.

Không phải tái sinh theo nghĩa màu mè, mà theo nghĩa rất thực: ta phải để một số thứ trong mình kết thúc để phần sâu hơn có thể xuất hiện.

Đây là lý do các huyền thoại, nghi lễ trưởng thành và tôn giáo cổ thường có mô típ xuống âm phủ, bị nuốt, bị phân rã, đi qua bóng tối rồi trở lại.

Jung không xem các mô típ ấy là chuyện cổ tích vô dụng.

Ông xem chúng là bản đồ biểu tượng của chuyển hóa tâm lý.

Sợ chết và sợ sống

Một nghịch lý lớn: nhiều người nói mình sợ chết, nhưng sâu hơn có thể họ sợ sống.

Sợ sống thật.

Sợ chọn.

Sợ chịu trách nhiệm.

Sợ đối diện shadow.

Sợ yêu mà không kiểm soát được.

Sợ đi con đường riêng.

Sợ thất bại, sợ bị nhìn thấy, sợ mất hình ảnh đẹp về bản thân.

Khi đời sống bị né tránh quá lâu, cái chết trở thành nỗi ám ảnh khổng lồ. Nó không chỉ là nỗi sợ mất cơ thể, mà còn là nỗi đau rằng mình chưa từng thật sự sống.

Jung không dạy ta hết sợ chết bằng một công thức.

Nhưng toàn bộ công trình của ông gợi ý một điều: muốn đối diện cái chết, hãy sống sâu hơn trước khi quá muộn.

Sống sâu hơn không có nghĩa sống ồn ào hơn.

Nó có nghĩa sống thật hơn với những gì psyche đòi hỏi: shadow, tình yêu, sáng tạo, cô độc, trách nhiệm, biểu tượng, cộng đồng, giới hạn, thân thể, tâm linh.

Không dùng đời sau để bỏ bê đời này

Một sai lầm khác là dùng ý tưởng đời sống sau cái chết để coi nhẹ đời hiện tại.

Nếu còn có đời sau, vậy đời này không quan trọng?

Nếu linh hồn bất tử, vậy thân thể, quan hệ, xã hội, công việc và trách nhiệm có thể bị xem nhẹ?

Jung không đi theo hướng đó.

Với ông, ý nghĩa của đời sống sau cái chết, nếu có, không làm đời hiện tại rẻ đi.

Ngược lại, nó làm đời hiện tại nặng ký hơn.

Vì mọi lựa chọn của ta đều tham gia vào tiến trình hình thành linh hồn.

Ta không thể sống cẩu thả rồi hy vọng một hệ thống siêu hình nào đó cứu mình khỏi hậu quả tâm lý.

Con người trở thành điều mình lặp đi lặp lại.

Và nếu psyche có chiều sâu vượt khỏi cái tôi, thì càng cần sống có ý thức hơn, không ít hơn.

Điều còn lại sau câu hỏi về cái chết

Jung không khép lại vấn đề cái chết bằng câu trả lời chắc nịch.

Ông để nó mở.

Nhưng đó không phải sự mơ hồ yếu đuối.

Đó là sự khiêm tốn trước một câu hỏi quá lớn.

Ta có thể không biết chắc điều gì xảy ra sau khi chết.

Nhưng ta biết chắc rằng cách ta quan hệ với cái chết sẽ thay đổi cách ta sống.

Nếu phủ nhận cái chết, ta dễ sống nông.

Nếu bị cái chết nuốt chửng, ta dễ sống trong sợ hãi.

Nếu nhìn cái chết như một giới hạn thật và một biểu tượng sâu, ta có thể sống tỉnh hơn.

Đây là giá trị lớn của Jung: ông không bán sự chắc chắn rẻ tiền.

Ông dạy ta đứng trước bí ẩn mà không cần giả vờ rằng bí ẩn đã biến mất.

Bài tiếp theo sẽ đi vào những suy tư cuối đời của Jung về tôn giáo, cái ác, xã hội hiện đại và trách nhiệm của con người.