Ngụy tín - Khi ta tự lừa dối chính mình

Người bồi bàn thực hiện các động tác quá chuẩn xác, quá hoàn hảo - như thể anh ta đang cố thực sự trở thành bồi bàn, không phải chỉ là một người đang làm việc bồi bàn. Đó, theo Sartre, là ngụy tín.

Ngụy tín (Bad Faith - Mauvaise foi) là một trong những phạm trù quan trọng nhất của triết học hiện sinh. Không phải là nói dối người khác - mà là tự lừa dối chính mình về bản chất tự do của sự tồn tại.

Bản chất của ngụy tín

Về cốt lõi, ngụy tín là trạng thái con người từ chối sống theo sự tự do của chính mình.

Chúng ta đã thấy ở chương trước: con người hoàn toàn tự do và hoàn toàn chịu trách nhiệm. Nhưng sự tự do tuyệt đối này gây ra cảm giác lo âu và sợ hãi. Để thoát khỏi cảm giác bất an đó, con người tìm đến một giải pháp: tự thuyết phục bản thân rằng mình không có sự lựa chọn nào, rằng mình có một “bản chất” cố định, rằng hoàn cảnh đã quyết định tất cả.

Đó là ngụy tín - hành động “vật hóa” bản thân, tự coi mình như một đồ vật có bản chất cố định thay vì là một chủ thể tự do đang dự phóng vào tương lai.

Người bồi bàn của Sartre

Sartre đưa ra một ví dụ nổi tiếng: người bồi bàn trong quán cà phê.

Anh ta đang cố gắng thực hiện các động tác với sự chuẩn xác, sự nhanh nhẹn, sự cẩn thận quá mức - chuyển ly, đặt đĩa, ghi đơn - tất cả như thể anh ta là một cỗ máy được lập trình chính xác. Anh ta không phải đang làm công việc bồi bàn. Anh ta đang đóng vai bồi bàn, đang cố trở thành bồi bàn theo nghĩa đen.

Điều gì xảy ra ở đây? Anh ta đang tự đồng nhất hoàn toàn với vai trò nghề nghiệp của mình, như thể “bồi bàn” là toàn bộ bản chất của anh ta. Anh ta đang cư xử như thể mình không có sự lựa chọn nào - như thể anh ta sinh ra đã là bồi bàn và sẽ mãi là bồi bàn.

Nhưng điều đó không đúng. Anh ta là một con người đang làm việc bồi bàn. Anh ta có thể nghỉ việc ngày mai. Anh ta có thể từ chối phục vụ một khách hàng thô lỗ. Anh ta có thể, vào cuối ca, là một người cha, một người bạn, một người đang viết thơ. Sự đồng nhất hoàn toàn đó là một hình thức từ chối tự do.

Các biểu hiện trong đời sống hiện đại

Ngụy tín không chỉ xuất hiện ở quán cà phê. Nó phổ biến trong mọi ngóc ngách của đời sống hiện đại.

Đổ lỗi cho hoàn cảnh: “Tôi không thể làm khác được vì gia đình tôi như vậy”, “Tôi sinh ra trong hoàn cảnh này nên không có cách nào khác.” Đây là việc sử dụng kiện tính như một cái cớ để phủ nhận siêu việt. Quá khứ là thực, nhưng ý nghĩa bạn gán cho nó và hành động bạn chọn trong hiện tại - đó vẫn là của bạn.

Sống theo “người ta”: Làm những điều “mỗi người nên làm” - chọn nghề nghiệp theo kỳ vọng gia đình, sống cuộc sống xã hội cho là “thành công” - mà không có sự phản tỉnh cá nhân. Đây là chấp nhận “sự thoải mái dễ dàng của những câu trả lời vay mượn” thay vì tự vật lộn tìm kiếm ý nghĩa.

Bắt chước đám đông: Mù quáng tuân theo một hệ tư tưởng, một “mốt” sống, một nhóm mà không có sự suy xét cá nhân. Đây là từ chối chức năng chủ thể của mình.

Nói “tôi không còn cách nào khác”: Trong gần như mọi tình huống, bạn đều có cách khác - dù tất cả các cách đó đều khó. Câu “không còn cách nào” thường là sự từ chối đối mặt với chi phí của sự lựa chọn đó.

Hậu quả: tha hóa và mất đi tính đích thực

Khi sống trong ngụy tín, con người rơi vào trạng thái tha hóa (alienation) - xa lạ với chính bản tính tự do của mình.

Người sống trong ngụy tín không bao giờ thực sự là chính họ. Họ là một tập hợp các vai trò được đóng, các kỳ vọng được thỏa mãn, các chuẩn mực được tuân thủ. Cuộc sống của họ có thể rất thành công theo tiêu chuẩn xã hội - nhưng nó không phải là cuộc sống của họ.

Sartre mô tả con người trong ngụy tín như đang sống “không đích thực” (inauthentic). Họ không phải là một chiếc bình được đổ đầy bởi xã hội - họ chọn để xã hội đổ đầy mình, và từ chối nhận ra rằng đó là một lựa chọn.

Ngụy tín có thể được vượt qua không?

Sartre có một quan điểm phức tạp: ngụy tín là một cấu trúc rất khó thoát hoàn toàn, vì chính ý thức của chúng ta luôn có xu hướng muốn ổn định hóa bản thân thành một “thứ gì đó” cố định.

Nhưng nhận thức về ngụy tín là bước đầu tiên. Khi bạn nhận ra mình đang đóng kịch, đang trốn tránh, đang đổ lỗi - đó là khoảnh khắc bạn có thể bắt đầu lựa chọn khác đi.

Không phải là xóa bỏ mọi vai trò xã hội - đó là bất khả. Mà là ý thức rằng những vai trò đó không phải là bản chất bạn, rằng bạn có thể chọn thực hiện chúng theo cách riêng, và rằng bạn luôn có thể chọn bước ra ngoài chúng.

Đó là con đường hướng đến tính đích thực - chủ đề của những chương tiếp theo.