Tự do và Trách nhiệm - Bị kết án phải tự do

“Con người bị kết án phải tự do.” - Jean-Paul Sartre

Câu nói này thường bị hiểu sai. Không phải vì tự do là điều tệ hại. Mà vì tự do là điều không thể tránh khỏi. Con người không thể không lựa chọn - ngay cả khi từ chối lựa chọn, đó cũng là một lựa chọn.

Tại sao lại là “bị kết án”?

Trong triết học truyền thống, Thượng đế - hay Tự nhiên, hay Lý trí - cung cấp cho con người một hệ thống giá trị có sẵn. Bạn biết điều gì đúng, điều gì sai, bạn phải làm gì và không làm gì. Tự do trong khung này là tự do để thực hiện cái thiện đã được xác định từ trước.

Với Sartre, không có hệ thống đó. Không có Thượng đế ban giá trị. Không có Tự nhiên chỉ đường. Không có bản chất người cố định để dựa vào.

Con người bước vào thế giới như một tờ giấy trắng - và phải tự viết lên đó. Nhưng viết gì? Không có hướng dẫn. Không có tiêu chí định sẵn. Chỉ có sự tự do hoàn toàn - và gánh nặng của nó.

Đó là lý do Sartre nói “bị kết án”: không phải vì tự do là hình phạt, mà vì không có cách nào thoát ra. Bạn không thể không lựa chọn. Bạn không thể không chịu trách nhiệm. Đó là điều kiện của sự tồn tại người.

Kiện tính và siêu việt

Triết học hiện sinh phân biệt hai chiều của sự tồn tại người.

Kiện tính (Facticity) là những thực tế bạn không thể thay đổi: nơi sinh, cơ thể, quá khứ, giai cấp xã hội, ngôn ngữ mẹ đẻ. Bạn sinh ra trong một hoàn cảnh nhất định - đó là điều đã xảy ra, không thể phủ nhận.

Siêu việt (Transcendence) là khả năng vươn lên trên kiện tính - không phải bằng cách phủ nhận nó, mà bằng cách dự phóng bản thân về phía trước, hướng tới những khả năng chưa được hiện thực hóa.

Kiện tính không quyết định bạn là ai. Bạn sinh ra nghèo, nhưng điều đó không quyết định bạn sẽ sống ra sao. Bạn có một tuổi thơ đau thương, nhưng điều đó không quyết định cách bạn đối xử với người khác. Bạn luôn có khả năng siêu vượt lên hoàn cảnh của mình - đó là nơi tự do cư trú.

Heidegger diễn đạt điều này bằng hình ảnh “bị ném vào thế giới” (thrownness) và “dự phóng” (projection): bạn bị ném vào những điều kiện cụ thể, nhưng bạn luôn đang dự phóng về phía trước, đang trở thành ai đó.

Trách nhiệm mang chiều kích toàn nhân loại

Một điểm ít người chú ý trong triết học Sartre: trách nhiệm không chỉ dừng lại ở bản thân.

Mỗi lựa chọn của bạn là một tuyên ngôn ngầm về cách con người nên sống. Khi bạn chọn hành động theo một cách nào đó, bạn đang nói rằng: “Đây là cách đúng để con người hành động trong tình huống này.”

Sartre viết: “Khi tôi lựa chọn, tôi chọn cho tất cả mọi người.” Không phải theo nghĩa bạn áp đặt lựa chọn của mình lên người khác, mà theo nghĩa mỗi hành động của bạn là một ví dụ về cách con người có thể sống.

Đây là lý do trách nhiệm hiện sinh nặng đến vậy. Bạn không chỉ chịu trách nhiệm cho mình - bạn đang góp phần định nghĩa cái “nhân tính” thông qua cách bạn sống.

Lo âu hiện sinh

Khi nhận ra mình hoàn toàn tự do và hoàn toàn chịu trách nhiệm, phản ứng tự nhiên là lo âu (angoisse).

Đây không phải lo âu vì sợ điều gì cụ thể. Đó là nỗi bất an trước chính sự tự do của mình. Giống như người đứng ở mép vực: không phải sợ rơi, mà sợ mình có thể chủ động nhảy xuống. Đó là cảm giác nhận ra mình hoàn toàn tự do - kể cả tự do để phá hủy chính mình.

Sartre không coi lo âu là điều cần tránh. Ngược lại, ông coi đó là dấu hiệu lành mạnh của sự nhận thức đúng về bản thân. Người không có lo âu hiện sinh thường là người đang trốn tránh sự thật về tự do của mình - sống trong trạng thái mà Sartre gọi là ngụy tín.

Tự do không phải là sự tùy tiện

Một hiểu lầm phổ biến: hiện sinh dạy rằng tự do nghĩa là “làm gì cũng được”.

Không phải vậy.

Tự do hiện sinh không phải là sự tùy tiện (arbitrariness) hay chủ nghĩa vô chính phủ đạo đức. Tự do đích thực đi kèm với sự nhận thức sâu sắc về hậu quả của lựa chọn - với chính mình và với người khác.

Sartre nhấn mạnh: lựa chọn tự do phải là lựa chọn có nhận thức - biết rõ mình đang làm gì, tại sao, và chấp nhận toàn bộ trách nhiệm về điều đó.

Người tự do không phải là người làm theo bản năng hay cảm hứng nhất thời. Đó là người đã suy xét, đã đối mặt với sự lo âu, và vẫn chọn hành động - rồi đứng ra nhận trách nhiệm về lựa chọn đó.

Tự do trong thực tế

Điều này có nghĩa gì trong cuộc sống thực?

Nó có nghĩa là bạn không thể nói “tôi không có lựa chọn.” Luôn có lựa chọn - dù đôi khi tất cả các lựa chọn đều tệ. Bạn có thể không thích bất kỳ lựa chọn nào, nhưng bạn vẫn phải chọn một trong số đó.

Nó có nghĩa là bạn không thể đổ lỗi hoàn toàn cho hoàn cảnh. Hoàn cảnh là kiện tính - thực tế bạn phải đối mặt. Nhưng cách bạn phản ứng với hoàn cảnh đó là thuộc về tự do của bạn.

Nó có nghĩa là mỗi buổi sáng thức dậy, bạn đang lựa chọn - dù có ý thức hay không - cách bạn sẽ sống ngày hôm đó. Không có ngày nào bạn không lựa chọn.

Đó là gánh nặng của tự do. Và cũng là vẻ đẹp của nó.