Hiện sinh trong đời sống hiện đại - Khi triết học chạm vào thực tại

“Chỉ có một câu hỏi triết học thực sự nghiêm túc, đó là câu hỏi về tự tử.” - Albert Camus, Huyền thoại Sisyphus

Camus không khuyến khích tự tử. Ông đặt ra câu hỏi này để dẫn đến điều ngược lại: tại sao, trong một thế giới phi lý, ta vẫn chọn tiếp tục sống? Và câu trả lời đó - lý do để tiếp tục sống - chính là nền tảng của triết học hiện sinh ứng dụng.

Nhận diện ngụy tín trong đời sống hàng ngày

Triết học hiện sinh không yêu cầu bạn đọc Sartre trước khi áp dụng. Nó bắt đầu từ những câu hỏi rất cụ thể.

Trong công việc: Bạn đang làm công việc này vì bạn chọn nó, hay vì bạn cảm thấy không còn cách nào khác? Nếu câu trả lời là “không còn cách nào khác” - đó có thể là ngụy tín. Luôn có cách khác. Dù cách đó khó hơn, tốn kém hơn, đáng sợ hơn.

Trong các mối quan hệ: Bạn có đang đóng vai người con, người bạn đời, người bạn - theo nghĩa thực hiện vai trò đó một cách máy móc, hoàn toàn theo kỳ vọng - thay vì thực sự hiện diện trong mối quan hệ đó như một chủ thể?

Trước mạng xã hội: Số lượt thích, bình luận, người theo dõi - những con số đó có đang định nghĩa bạn không? Bạn có đang điều chỉnh bản thân để phù hợp với “cái nhìn” của thuật toán và đám đông không? Đây là một trong những dạng tha hóa hiện đại phổ biến nhất.

Khi đổ lỗi: Mỗi lần bạn nghĩ “đó là lỗi của hoàn cảnh”, “tôi không có lựa chọn” - hãy dừng lại và hỏi: liệu tôi có thực sự không có lựa chọn, hay tôi đang từ chối đối mặt với chi phí của sự lựa chọn?

Camus và nổi loạn phi lý

Albert Camus tiếp cận vấn đề theo cách khác Sartre, nhưng kết luận bổ sung quan trọng.

Thế giới là phi lý - không trả lời câu hỏi của chúng ta, không cung cấp ý nghĩa, không đảm bảo công bằng. Con người muốn ý nghĩa. Vũ trụ im lặng. Đó là sự phi lý theo nghĩa Camus.

Trước sự phi lý, có ba phản ứng:

Tự tử thể xác - Camus bác bỏ ngay
Tự tử triết học - nhảy vào đức tin tôn giáo để thoát khỏi sự phi lý
Nổi loạn - tiếp tục sống, tiếp tục tạo ý nghĩa, bất chấp biết rằng nó phi lý

Camus chọn con thứ ba. Sisyphus bị phạt lăn đá mãi mãi - biết rằng mọi nỗ lực đều vô nghĩa, đá sẽ lăn xuống, phải bắt đầu lại. Nhưng Camus nói: “Ta phải tưởng tượng Sisyphus hạnh phúc.”

Không phải vì hành động của anh ta có ý nghĩa vũ trụ. Mà vì nổi loạn tự thân là hành động ý nghĩa. Lựa chọn tiếp tục, dù biết tất cả là phi lý, chính là hành động tự do thuần khiết nhất.

Hiện sinh trong văn học Việt Nam

Một trong những biểu hiện thú vị nhất của triết học hiện sinh ứng dụng là cách nó thấm vào văn học.

Tại Việt Nam, trước 1975 ở miền Nam, chủ nghĩa hiện sinh trở thành ngôn ngữ của một thế hệ thanh niên sống trong bất định - giữa chiến tranh, giữa sự vô nghĩa, giữa câu hỏi về ý nghĩa của sự tồn tại khi cái chết có thể đến bất kỳ lúc nào.

Sau Đổi mới, các nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp (Tướng về hưu, Không có vua) và Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh) đã viết về những con người bị kẹt trong khoảng trống sau chiến tranh - không có ý nghĩa rõ ràng, không có bản đồ đạo đức đã được kiểm chứng, phải tự tìm ra cách sống.

Đó là hiện sinh không được gọi tên - nhưng là hiện sinh trong sâu xa nhất của nó.

Những câu hỏi để thực hành

Triết học hiện sinh không phải để đọc và gật đầu. Nó cần được thực hành bằng cách đặt ra những câu hỏi cụ thể cho mình.

Về tự do: Trong tuần này, tôi đã đưa ra bao nhiêu lựa chọn có ý thức - và bao nhiêu hành động là phản xạ theo thói quen, vai trò, kỳ vọng?

Về trách nhiệm: Có điều gì trong cuộc sống hiện tại mà tôi đang đổ lỗi cho người khác hay hoàn cảnh - nhưng thực ra là kết quả của lựa chọn của tôi?

Về tha nhân: Tôi có đang để cái nhìn của ai đó - cha mẹ, xã hội, mạng xã hội - định nghĩa mình theo cách tôi không thực sự chọn không?

Về tính đích thực: Nếu không ai biết, không ai phán xét, không có hậu quả xã hội - tôi sẽ sống khác đi không? Nếu có, thì tôi đang sống cho ai?

Kết - Không phải là kết

Triết học hiện sinh không có đoạn kết happy. Nó không hứa hẹn rằng nếu bạn hiểu Sartre thì cuộc sống sẽ trở nên dễ dàng hay có ý nghĩa rõ ràng.

Điều nó làm là: từ chối cho bạn sự thoải mái của những câu trả lời dễ. Nó đặt bạn vào vị thế của người phải tự đối mặt với sự tồn tại của mình - với sự tự do không thể tránh, với trách nhiệm không thể từ chối, với sự vô nghĩa không thể che giấu.

Nhưng trong cái khó chịu đó, có một thứ gì đó rất đặc biệt: sự nhận thức rằng bạn thực sự tồn tại - không phải là bóng của ai đó, không phải là sản phẩm của hoàn cảnh, không phải là kết quả tất định của quá khứ.

Bạn ở đây. Bạn đang chọn. Và điều đó quan trọng.

Series Chủ nghĩa Hiện sinh kết thúc ở đây - nhưng cuộc trò chuyện về sự tồn tại người thì không bao giờ kết thúc.