Tha nhân và Sự tha hóa - Địa ngục là người khác

“L’enfer, c’est les autres.” - Địa ngục là người khác. Jean-Paul Sartre, trong vở kịch Không lối thoát (Huis Clos), 1944.

Câu nói này thường bị hiểu theo nghĩa người khác gây khổ cho ta, rằng mối quan hệ xã hội về bản chất là hành hạ. Nhưng Sartre không nói vậy. Ông đang nói về một điều tinh tế và phức tạp hơn nhiều: cái nhìn của người khác có sức mạnh biến ta từ chủ thể tự do thành một đối tượng bị xác định.

Tha nhân là điều kiện cần thiết

Trước khi nói về xung đột, triết học hiện sinh thừa nhận điều này: con người không thể tồn tại hoàn toàn cô lập.

Chúng ta không thể có hiểu biết đúng thực về mình nếu không thông qua người khác. Khi một người phát hiện ra chính mình, họ đồng thời phát hiện ra người khác như một hữu thể tự do đang đối diện - đang suy nghĩ, ủng hộ hoặc chống đối mình.

Kinh nghiệm về người khác tạo nên tính khách quan cho thế giới. Thế giới không chỉ là thế giới của riêng tôi - nó là thế giới chung, được xác lập qua việc nhiều chủ thể cùng chia sẻ nó.

Nhưng chính ở đây bắt đầu vấn đề.

”Cái nhìn” và sự vật hóa

Sartre đưa ra ví dụ nổi tiếng: người đang nhìn trộm qua lỗ khóa.

Người này đang hoàn toàn chìm đắm vào hành động của mình - chăm chú, tập trung, không tự ý thức về bản thân. Anh ta chỉ là ý thức đang hướng đến điều gì đó phía bên kia cánh cửa.

Rồi anh ta nghe tiếng bước chân. Và nhận ra mình bị nhìn thấy.

Lập tức, toàn bộ trạng thái thay đổi. Anh ta không còn là chủ thể đang nhìn - anh ta trở thành “kẻ đang nhìn trộm” trong mắt người kia. Sự xấu hổ ập đến - không phải vì anh ta tự đánh giá mình, mà vì anh ta bỗng nhiên thấy mình qua cái nhìn của người khác.

Sartre gọi đây là kinh nghiệm của “The Look” (Le Regard) - Cái nhìn. Dưới cái nhìn của người khác, ta đột ngột trở thành một đối tượng trong thế giới của họ, được gắn nhãn, được phân loại, bị giới hạn.

Mất đi chủ thể tính

Trong trạng thái bình thường, tôi là chủ thể: tôi hành động, tôi lựa chọn, tôi dự phóng bản thân vào tương lai. Thế giới xoay quanh tôi như một trung tâm.

Nhưng khi người khác nhìn tôi, có gì đó thay đổi. Bỗng nhiên, tôi xuất hiện trong thế giới của họ như một đối tượng - một thứ gì đó có thể được mô tả, được đánh giá, được gắn nhãn. Tôi không còn là trung tâm của trải nghiệm - tôi trở thành một vật thể trong không gian của người khác.

Điều này tạo ra sự xung đột bản thể học cơ bản trong mối quan hệ người-người. Mỗi người đều muốn là chủ thể, không muốn bị vật hóa. Nhưng sự tồn tại của người kia tự nhiên tạo ra cái nhìn - và cái nhìn đó tất yếu vật hóa.

Tha hóa trong đời sống hiện đại

Vấn đề này không chỉ là lý thuyết triết học. Nó diễn ra mọi ngày.

Trong xã hội hiện đại, đặc biệt là xã hội công nghiệp và xã hội số, con người bị biến từ “chủ thể” thành “đối tượng” một cách có hệ thống.

Người công nhân trong dây chuyền sản xuất bị đánh giá theo năng suất - anh ta không còn là một con người với nội tâm phong phú mà là một “đơn vị lao động”. Người dùng mạng xã hội liên tục bị đo đếm qua lượt thích, bình luận, số người theo dõi - danh tính trở thành một con số. Người tiêu dùng được phân loại theo dữ liệu nhân khẩu - cái nhìn của hệ thống biến họ thành profile, không phải người.

Sartre gọi đây là việc đổi ngôi từ “nhân vị” thành “đại từ”, từ “tôi” thành “nó”. Con người bị buộc phải tự đánh mất mình để tồn tại trong guồng quay xã hội.

Không lối thoát?

Trong vở kịch Huis Clos, ba nhân vật bị nhốt cùng nhau trong địa ngục mãi mãi. Không có lửa, không có tra tấn thể xác. Địa ngục của họ là: họ phải liên tục đối mặt với cái nhìn của nhau - không bao giờ thoát ra, không bao giờ được là chính mình, không bao giờ thoát khỏi hình ảnh mà người khác có về mình.

“Địa ngục là người khác” - không phải vì người khác độc ác, mà vì cấu trúc của mối quan hệ người-người tất yếu dẫn đến sự vật hóa lẫn nhau.

Nhưng đây không phải là lời tuyên án vô vọng. Hiểu được cơ chế này, ta có thể ứng phó với nó - bằng cách không để cái nhìn của người khác định nghĩa hoàn toàn bản thân mình, bằng cách duy trì ý thức về chủ thể tính của chính mình.

Martin Buber đề xuất một con đường khác: thay vì mối quan hệ “Tôi - Nó” (coi người kia là đối tượng), hãy hướng đến mối quan hệ “Tôi - Bạn” - nơi cả hai nhìn nhau như chủ thể, không phải đối tượng. Nhưng đó là con đường khó, đòi hỏi sự dũng cảm và tự nhận thức cao.

Cách phản ứng

Hiểu về tha nhân và tha hóa không có nghĩa là tách mình ra khỏi xã hội. Tha nhân vừa là tấm gương để tự soi chiếu, vừa là nguồn của sự vật hóa.

Điều quan trọng là không đánh mất chủ thể tính - không để “cái nhìn” của người khác trở thành định nghĩa duy nhất về con người mình. Biết rằng bạn bao giờ cũng có thể siêu vượt lên nhãn dán mà người khác gắn cho bạn - đó là nền tảng của tính đích thực.

Địa ngục là người khác chỉ khi bạn từ bỏ quyền tự định nghĩa chính mình.