Hiện hữu đi trước Bản chất - Nguyên lý nền tảng của Hiện sinh

“Hiện hữu đi trước bản chất” - câu nói này của Sartre là nguyên lý nền tảng của toàn bộ triết học hiện sinh. Nó không chỉ là một tuyên bố siêu hình học. Đó là một lời tuyên chiến với mọi hệ thống giá trị có sẵn, với mọi vai trò xã hội, với mọi bản sắc được áp đặt từ bên ngoài.

Một cái bàn và một con người

Khi một người thợ mộc tạo ra cái bàn, ông ta đã có trong đầu một bản thiết kế - chức năng, hình dạng, mục đích của nó. Bản chất (essence) của cái bàn tồn tại trước khi nó được tạo ra. Hiện hữu (existence) của nó chỉ là sự hiện thực hóa của một ý niệm có sẵn.

Đây cũng là cách triết học truyền thống nghĩ về con người. Nếu Thượng đế tạo ra con người, thì Ngài cũng có một “bản thiết kế” trong đầu - một bản chất người, một mục đích nhất định, một vị trí trong trật tự vũ trụ. Con người được sinh ra để thực hiện cái bản chất đó.

Sartre lật ngược toàn bộ cấu trúc này.

Không có Thượng đế thiết kế con người theo mục đích định sẵn. Con người xuất hiện trong thế giới trước - như một thực thể thô, chưa có hình dạng ý nghĩa - rồi sau đó mới tự định nghĩa bản thân qua hành động, lựa chọn và dấn thân.

Hiện hữu đi trước bản chất.

Điều này khác gì triết học truyền thống?

Trong triết học Aristotle, mỗi sự vật có một “bản chất loại” (essence of kind) - con người có lý trí, đó là bản chất đặc trưng của loài người. Nhiệm vụ của mỗi người là phát huy tối đa cái bản chất lý trí đó.

Trong hệ thống Kitô giáo truyền thống, con người được tạo ra theo hình ảnh Thiên Chúa, có linh hồn bất tử, có mục đích tâm linh.

Cả hai đều nói: bản chất đến trước, rồi nhiệm vụ của bạn là sống theo bản chất đó.

Hiện sinh nói ngược lại: không có gì được cho trước. Bạn được ném vào thế giới mà không có sách hướng dẫn, không có bản đồ, không có mục đích tiền định. Bạn là người duy nhất có thể tạo ra ý nghĩa cho sự tồn tại của mình.

Hệ quả: tự do tuyệt đối

Nếu không có bản chất định sẵn, thì không có gì có thể “quyết định” bạn là ai hay bạn sẽ là gì.

Bạn không bị quyết định bởi gen. Bạn không bị quyết định bởi giai cấp xã hội. Bạn không bị quyết định bởi tuổi thơ đau thương hay hoàn cảnh khó khăn. Những thứ đó là “kiện tính” (facticity) - tức là những thực tế bạn phải đối mặt. Nhưng ý nghĩa bạn gán cho chúng, và hành động bạn chọn trong bối cảnh đó - đó là của bạn.

Sartre viết: “Con người không là gì khác ngoài những gì anh ta tự tạo ra.”

Nghe có vẻ giải phóng. Nhưng đi kèm với nó là một gánh nặng khổng lồ.

Gánh nặng của tự do

Nếu bạn hoàn toàn tự do, thì bạn cũng hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Không thể nói “tôi không còn cách nào khác.” Luôn luôn có cách khác. Bạn chỉ đang chọn không đi theo cách đó - và đó cũng là một lựa chọn.

Không thể nói “đó là số phận.” Không có số phận. Chỉ có những lựa chọn bạn đã thực hiện và sẽ thực hiện.

Không thể đổ lỗi cho cha mẹ, xã hội, hay Thượng đế. Bạn là tác giả của câu chuyện mình đang sống - ngay cả khi bạn cố tình từ chối vai trò đó.

Sartre gọi cảm giác đứng trước sự tự do triệt đối này là lo âu hiện sinh (angoisse). Không phải nỗi sợ hãi trước điều gì cụ thể. Đó là nỗi bất an khi nhận ra mình hoàn toàn tự do và không có gì đảm bảo cho sự lựa chọn của mình là đúng.

Tự do là gánh nặng hay quà tặng?

Cả hai.

Nó là gánh nặng vì nó đặt trên vai bạn toàn bộ trách nhiệm về cuộc đời mình - và theo Sartre, còn là trách nhiệm với cả nhân loại, vì mỗi lựa chọn của bạn cũng là tuyên ngôn về cách con người nên sống.

Nhưng nó cũng là quà tặng vì không có gì định nghĩa bạn ngoài chính bạn. Không có bản chất cố định nào trói buộc bạn. Bạn không phải là sản phẩm của di truyền, hoàn cảnh hay kỳ vọng xã hội - trừ khi bạn chọn đồng nhất mình với chúng.

Heidegger dùng khái niệm “bị ném vào thế giới” (Geworfenheit) để mô tả tình trạng ban đầu này: bạn không chọn được nơi mình sinh ra, thời đại mình sống, ngôn ngữ mình nói, cơ thể mình mang. Đó là những “điều kiện đầu vào” không thể thay đổi.

Nhưng dự phóng (Entwurf) - tức là bạn hướng về đâu, bạn chọn trở thành ai - đó là địa phận của tự do.

Nguyên lý này ảnh hưởng đến mọi thứ

Khi bạn hiểu “hiện hữu đi trước bản chất”, mọi câu hỏi về bản thân đều thay đổi.

Thay vì hỏi “Tôi là ai?” - một câu hỏi tìm kiếm bản chất cố định - bạn hỏi “Tôi đang trở thành ai?” và “Tôi đã chọn gì?”

Thay vì tìm kiếm “ý nghĩa của cuộc sống” như thể nó là một kho báu ẩn sẵn đâu đó, bạn tự tạo ra ý nghĩa bằng cách sống và hành động.

Thay vì chờ đợi “phát hiện” bản thân mình, bạn kiến tạo bản thân mình qua từng lựa chọn.

Đây là nguyên lý nền tảng của toàn bộ triết học hiện sinh - và là điểm xuất phát để hiểu tất cả những khái niệm còn lại.