Vô thần hay Hữu thần - Hai dòng hiện sinh và vết cắt lớn

Trong khi hiện sinh vô thần đặt con người vào vị thế “vị thần cô đơn” tự rèn đúc ý nghĩa trong lò rèn của tâm trí, thì hiện sinh hữu thần coi con người là “lữ khách tâm linh” tìm kiếm sự đích thực thông qua việc kết nối lại với nguồn cội tinh thần tối cao.

Sự phân chia giữa chủ nghĩa hiện sinh vô thần và hữu thần là một trong những vết cắt lớn nhất trong lịch sử trào lưu này. Dù cả hai đều chia sẻ những ưu tư chung về thân phận con người, sự tự do và tính đích thực, câu hỏi “Thượng đế có tồn tại không?” đã tạo ra hai con đường hoàn toàn khác biệt.

Điểm mấu chốt: nguồn gốc của ý nghĩa

Đây là điểm khởi đầu và cũng là điểm tạo nên sự khác biệt căn bản nhất.

Hiện sinh vô thần - với Jean-Paul Sartre, Albert Camus và Friedrich Nietzsche - khẳng định rằng Thượng đế không tồn tại. Hệ quả là con người bị ném vào một vũ trụ dửng dưng, không có kế hoạch hay trật tự tiền định nào. Ý nghĩa không phải là thứ có sẵn để tìm thấy, mà là thứ con người phải tự xây dựng từ con số không.

Hiện sinh hữu thần - với Søren Kierkegaard, Gabriel Marcel và Martin Buber - tin rằng con người có thể tìm thấy ý nghĩa và mục đích tối hậu thông qua mối quan hệ với Thiên Chúa hoặc địa hạt tinh thần. Sự hiện hữu của cá nhân không phải là sự tình cờ vô nghĩa mà được neo giữ trong một thực tại siêu việt.

Cách hiểu “hiện hữu đi trước bản chất”

Cả hai dòng đều chấp nhận con người phải tự định nghĩa mình, nhưng lý do và cách thức khác nhau hoàn toàn.

Với Sartre, vì không có “người thợ chạm” (Thượng đế) để tạo ra con người theo một thiết kế có sẵn, nên con người xuất hiện trước rồi mới có bản chất. Điều này dẫn đến sự tự do triệt để và gánh nặng trách nhiệm khôn cùng - con người là tác giả duy nhất của chính mình.

Với dòng hữu thần, dù thừa nhận cá nhân phải tự thực hiện những lựa chọn chủ quan để trở nên “đích thực”, họ coi sự tự do này là một món quà hoặc một sứ mệnh được đặt trong mối tương quan với Đấng Tạo hóa. Việc tìm kiếm bản thân đồng nhất với việc tìm kiếm chân lý nội tâm và mối liên kết với Thượng đế.

Phản ứng trước sự phi lý và lo âu

Hiện sinh vô thần đối mặt với sự phi lý bằng cách nổi loạn. Camus dùng hình tượng Sisyphus để ca ngợi nỗ lực kiên trì dù biết hành động là phi lý. Sự lo âu được chấp nhận như minh chứng cho sự tự do tuyệt đối và sự trống rỗng của tồn tại.

Hiện sinh hữu thần không dẫn đến sự nổi loạn đơn độc mà dẫn đến bước nhảy của đức tin - như quan điểm của Kierkegaard. Họ tin rằng niềm tuyệt vọng hiện sinh có thể được vượt qua bằng cách phó thác vào một quyền năng cao hơn, nơi những nghịch lý của đời sống tìm thấy sự hòa giải.

Kierkegaard mô tả ba giai đoạn của sự tồn tại con người: thẩm mỹ (sống vì khoái lạc), đạo đức (sống vì nghĩa vụ), và tôn giáo (bước nhảy đức tin). Giai đoạn thứ ba không phải là sự đầu hàng lý trí - đó là hành động can đảm nhất của tự do.

Quan hệ với tha nhân

Đây là điểm tương phản rõ ràng nhất.

Sartre nói “Địa ngục là người khác.” Cái nhìn của tha nhân có xu hướng vật hóa ta, biến ta thành một đối tượng và giới hạn sự tự do. Mối quan hệ với người khác mang tính căng thẳng và đối kháng về bản chất.

Martin Buber, ngược lại, nhấn mạnh vào tính liên chủ thể mang tính đối thoại và tôn trọng qua triết lý “Tôi và Bạn” (Ich und Du). Ông coi việc gặp gỡ người khác là trải nghiệm tâm linh sâu sắc - nơi con người nhận ra nhân vị của nhau và thông qua đó có thể chạm đến cái siêu việt.

Với Buber, không có mối quan hệ “Tôi - Nó” (coi người khác là công cụ), chỉ có mối quan hệ “Tôi - Bạn” đích thực mới giải phóng cả hai phía.

Hai con đường, một xuất phát điểm

Cả Sartre lẫn Kierkegaard đều nhất trí rằng: con người không thể trốn tránh sự lựa chọn, và mỗi lựa chọn là sự tự định nghĩa bản thân.

Nhưng Sartre chọn cách sống không có lưới đỡ - không Thượng đế, không cứu chuộc, chỉ có tự do thuần túy và trách nhiệm tuyệt đối.

Kierkegaard chọn cách sống trong mối quan hệ với cái vô hạn - biết rằng lý trí không đủ, bước nhảy đức tin là hành động tự do cao nhất mà con người có thể thực hiện.

Hai con đường. Cùng một câu hỏi: làm sao sống cho xứng đáng với sự tồn tại này?